АҚШ-тың президенті Дональд Трамп тағы да халықаралық саясаттағы үлкен пікірталастың ортасына түсті. Бұл жолы мәселе – Тайвань төңірегіндегі геосаяси жағдай.
The Guardian басылымына сілтеме жасаған сарапшылар Трамптың Тайваньға қатысты құбылмалы әрі нақты емес мәлімдемелері Қытайдың қолына тиімді аргумент беріп отырғанын айтады. Себебі Бейжің дәл қазір Вашингтонның әлсіз тұстарын ақпараттық және саяси құрал ретінде пайдалануға тырысып жатыр.
Тайвань неге әлем үшін маңызды?
Тайвань – жай ғана арал емес. Бұл қазіргі әлемдегі ең қауіпті геосаяси нүктелердің бірі. Себебі дәл осы аймақ АҚШ пен Қытай арасындағы үлкен текетірестің символына айналды.
Қытай Тайваньды өз территориясы деп есептейді және бір күні оны толық бақылауына қайтаруды ашық айтып келеді. Ал АҚШ ресми түрде Тайвань тәуелсіздігін мойындамаса да, оның қауіпсіздігін қолдап отыр. Сондықтан Вашингтоннан шыққан әрбір мәлімдеме Азиядағы күш балансын өзгертуі мүмкін.
Бұған қоса Тайвань әлемдік технология өндірісінің жүрегі саналады. Әсіресе микрочип шығаратын TSMC компаниясы бүкіл әлем экономикасы үшін стратегиялық маңызға ие. Смартфоннан бастап жасанды интеллект жүйелеріне дейінгі технологиялардың көбі осы аралдағы өндірістерге тәуелді.
Трамп нақты не айтты?
Сарапшыларды алаңдатқан мәселе – Трамптың Тайваньды қорғауға қатысты нақты әрі тұрақты позиция ұсынбауы.
Соңғы сұхбаттарының бірінде ол Тайвань АҚШ қорғанысы үшін «ақы төлеуі керек» деген мағынадағы пікір айтқан. Сонымен қатар Тайваньды Америкадан чип өндірісін «алып кеткен» ел ретінде сипаттаған.
Бұл сөздер Қытай үшін өте ыңғайлы сигналға айналуы мүмкін дейді сарапшылар. Себебі Пекин мұндай мәлімдемелерді пайдаланып, Азиядағы елдерге:
– АҚШ Тайвань үшін толық тәуекелге бармайды;
– Вашингтонның позициясы тұрақсыз;
– Америка одақтастарын стратегиялық серіктес емес, экономикалық жүк ретінде қарайды деген ойды таратуға тырысады.
Қытай қандай стратегия ұстанып отыр?
Соңғы жылдары Қытай Тайваньға қарсы тек әскери қысым жасап отырған жоқ. Бейжің ақпараттық және психологиялық соғысқа да ерекше мән бере бастады.
Олар:
– әскери жаттығулар өткізеді;
– Тайвань әуе кеңістігіне жақын ұшады;
– экономикалық қысым көрсетеді;
– АҚШ ішіндегі саяси бөлінуді бақылап отыр.
Сарапшылардың пікірінше, Пекин үшін ең маңызды нәрсе – Тайвань халқының Америкаға деген сенімін әлсірету. Ал Трамптың құбылмалы риторикасы осы мақсатқа жанама түрде көмектесуі мүмкін.
Тайвань төңірегіндегі қақтығыс әлемге қалай әсер етеді?
Егер Тайвань айналасында үлкен әскери қақтығыс басталса, бұл тек Қытай мен АҚШ арасындағы проблема болып қалмайды. Оның салдары бүкіл әлем экономикасына әсер етуі мүмкін.
Себебі қазіргі технологиялық өндірістің негізгі бөлігі Тайваньға байланған. Микрочип тапшылығы:
– көлік өндірісіне;
– смартфондарға;
– әскери техникаға;
– жасанды интеллект жүйелеріне әсер етеді.
Сондықтан сарапшылар Тайваньды кейде «әлем экономикасының ең әлсіз нүктесі» деп атайды.
АҚШ-тың ішінде де көзқарас өзгеріп бара ма?
Трамптың мәлімдемелері АҚШ саясатындағы жаңа тенденцияны да көрсетіп отыр. Соңғы жылдары Америкада «неге біз бәрін қорғауымыз керек?» деген сұрақ жиі айтыла бастады.
Әсіресе республикашыл саясаткерлер арасында:
– одақтастар өз қауіпсіздігі үшін көбірек төлеуі тиіс;
– Америка сыртқы соғыстардан шаршады;
– Вашингтон алдымен ішкі проблемаларын шешуі керек деген пікір күшейіп келеді.
Ал Қытай дәл осы ішкі пікірталастарды мұқият бақылап отыр. Себебі Бейжің үшін АҚШ-тың әскери күші ғана емес, саяси сенімділігі де маңызды.
Тайвань мәселесінде ең қауіпті нәрсе – соғыстың өзі емес, белгісіздік.
Егер Қытай:
– АҚШ Тайвань үшін толық соғысқа бармайды;
– Батыс бірікпейді;
– Вашингтонның саясаты тұрақсыз деп сенсе, онда Пекин әлдеқайда батыл қадамдарға баруы мүмкін.
Сондықтан халықаралық саясатта кейде бір ауыз сөздің өзі әскери техникадан да маңызды болып кетеді.
Ал Трамптың Тайвань туралы соңғы мәлімдемелері дәл сондай стратегиялық салмағы бар сөздердің қатарына еніп отыр.