Мақала Бурмакина А.Е.-нің «Предпосылки возникновения движения чайлдфри» атты ғылыми зерттеуі (Амур мемлекеттік университеті, 2024) және Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасының 2026 жылғы 23 маусымдағы «Чайлдфри үкімі» атты пәтуасы негізінде дайындалды.
Чайлдфри деген не және ол қайдан шықты?
«Childfree» – ағылшын тілінен аударғанда «балалардан еркін» деген мағынаны білдіреді. Бұл жай ғана тіркесір немесе мода емес – XX ғасырдың екінші жартысынан бастап Батыс елдерінде қалыптаса бастаған тұтас субмәдениет. Оның мағынасы қарапайым: ересек, денсаулығы мол адамның баланы саналы түрде тілемеуі, ата-ана болудан ерікті бас тартуы.
Ғылыми айналымда бұл ұғым алғаш рет американдық демограф Джудит Блейктің 1979 жылы «Demography» журналында жарияланған «Is Zero Preferred? Changing Attitudes Toward Childlessness in America» атты еңбегінде пайда болды. Блейк "childfree" терминін "childless" – «баланың болмауынан зардап шегетіндер» – ұғымынан ажыратып қолданған алғашқы зерттеушілердің бірі болды. Ол бұл бағыттың АҚШ-та тууды азайтудың феминизм мен экономикалық өзгерістерден туындаған табиғи нәтижесі екенін алғаш атап өтті.
1980 жылы канадалық әлеуметтанушы Джин Виверс «Childless by Choice» атты монографиясын жариялады. Онда бала сүюден бас тартқан жұптардың негізгі себептері жүйелі түрде талданды: өзін-өзі іске асыру, дәстүрлі отбасы моделін сынау және жауапкершіліктен қашу. Осы зерттеу чайлдфри тақырыбын социологияның толыққанды зерттеу нысанына айналдырды.
Неліктен пайда болды? Тарихи-әлеуметтік алғышарттар
Чайлдфри қозғалысы бір күнде пайда болған жоқ. Оның тамыры XX ғасырдың бірнеше ірі өзгерістерінде жатыр.
Феминизмнің екінші толқыны (1960–1980-жылдар) аналыққа деген дәстүрлі қарауды түбегейлі өзгертті. Балалы болу – миссия емес, таңдау деген идея кең тарала бастады. Контрацепцияның жаппай қолжетімді болуы (1960-шы жылдардағы гормондық таблеткалар) осы идеяны іс жүзіне асыруға мүмкіндік берді.
Жекедаралану (индивидуализация) үдерісі – неміс әлеуметтанушысы Ульрих Бек 1992 жылы «Risk Society» еңбегінде баладан бас тартуды индивидуализацияның және дәстүрлі институттардың дағдарысының заңды салдары ретінде сипаттады. Британдық ойшыл Энтони Гидденс де осы кезеңде «таза қарым-қатынас» – яғни ортақ міндеттемелерге емес, жеке таңдауға негізделген байланыс – концепциясын ұсынды.
Постматериалистік құндылықтар жүйесі – американдық саясаттанушы Рональд Инглхарт 1997 жылы постиндустриалдық қоғамда материалдық тұрақтылыққа жеткен адамдардың «өзін-өзі іске асыру» мен «бостандық» бағытына ауысатынын дәлелдеді. Чайлдфри осы жүйеге органикалық түрде енді.
Әйелдердің экономикалық тәуелсіздігі – жұмыс нарығына кеңінен ену, карьера жасау мүмкіндігі ананың «үйде қалу» нормасын жойды. Бала тәрбиесіне жұмсалатын уақыт пен қаражат карьерамен тікелей бәсекелесетін болды.
Осы факторлардың жиынтығы 1990-2000-шы жылдары чайлдфри идеологиясын интернет пен әлеуметтік желілер арқылы жаһандық деңгейге шығарды.
Қазақстанға әсері қандай?
Чайлдфри идеологиясы Қазақстанға Батыстан тікелей емес, Ресей мен ТМДмедиакеңістігі арқылы келді. 2010-шы жылдардан бастап қазақстандық жастар арасында, әсіресе ірі қалаларда – Алматы мен Астанада – бұл ұғым белсенді талқылана бастады.
Бұл идеологияның Қазақстанда қолдау табуы кездейсоқ емес. Еліміздегі урбанизация деңгейінің жоғарылауы, жоғары білімді әйелдер санының өсуі, экономикалық қысым (баланы өсіру шығыны), тұрғын үй мәселесі – барлығы «бала тілемеу» тенденциясын күшейтті. Соңғы жылдардың мәліметтеріне сүйенсек, Қазақстандағы туу коэффициенті де ірі қалаларда төмендеп келеді.
Алайда Қазақстан Батыс елдерінен мәдени жағынан ерекшеленеді: мұнда отбасы институты, дәстүрлі мәдениет және ислам дінінің ықпалы ерекше орын алады. «Бала сүю – отбасының міндеті» деген қазақи танымен бетпе-бет келген чайлдфри идеологиясы қоғамда бір мезетте тартысты пікірталас тудырды.
Соны алаңдататын нәрсе: чайлдфри идеологиясын, «менің денем – менің таңдауым» риторикасын тек феминистік немесе либералдық ортадан ғана емес, кәдімгі орташа білімді жас қазақстандықтарда да кездестіруге болады. Бұл идеология ұжымдық мәдени кодтан бас тартуды білдіреді – ал бұл жалпы қазақ ұлтының санасы мен демографиясына ұзақ мерзімді тұрғыда теріс ықпал етуі мүмкін.
ҚМДБ үкімі: діни тұрғыдан баға беру
2026 жылдың 23 маусымында Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасы (ҚМДБ) чайлдфри мәселесіне ресми пәтуа шығарды. Бұл – дінбасылардың осы идеологияны назардан тыс қалдыра алмайтынын аңғартатын маңызды оқиға.
ҚМДБ пәтуасы бірнеше негізгі тезисті алға тартады
Бірінші, чайлдфри адамның табиғи болмысы – фитраға қайшы. Ислам ілімінде неке мен ұрпақ жалғастыру адам табиғатына органикалық түрде сіңген қасиет ретінде қарастырылады. Мұны «Әл-Имран» сүресінің 14-аяты да растайды.
Екінші, бұл идеология Пайғамбарымыздың (с.а.у.) сүннетіне қайшы. Хадис мәтіндерінде Пайғамбар (с.а.у.) ерлерге «сені жақсы көретін, балалы болатын әйелге үйлену» парызын ескертіп, «ұмбетімнің санымен қиямет күні мақтанамын» деген.
Үшінші, пәтуа бала туу мәселесінде ерлі-зайыптылардың бірлескен құқығын баса атап өтеді: егер жұбайлардың бірі балалы болуды тілесе, екіншісі бұған тыйым сала алмайды. Медициналық немесе физикалық себеппен жүктілікті уақытша кейінге қалдыруға рұқсат берілгенімен, тек жауапкершіліктен қашу не кедейліктен қорқу негізінде бала тілемеу шариғатта мақталмайды деп нақты түсіндіреді.
Ең маңызды тұжырым – жүктілікті біржолата болдырмайтын кез келген тәсілдер (мысалы, стерилизация) ислам шариғаты бойынша харам деп жарияланды.
Чайлдфри – Батыстың постиндустриалдық қоғамының идеологиялық туындысы. Ол дүниеге феминизм, индивидуализм және экономикалық тәуелсіздік деген үш бастаудың қосылысынан келді. Батыс үшін ол тарихи, мәдени және экономикалық дамудың белгілі бір кезеңіндегі органикалық реакция болды.
Қазақстан үшін бұл идеология импорттық сипатта. Ол жергілікті мәдени кодты, дінді және демографиялық мақсаттарды ескермей, тікелей Батыс-Ресей медиакеңістігі арқылы жайылуда. Оның ең үлкен қаупі – ол жеке бостандық туралы мәселеге айналып, діни, ұлттық немесе демографиялық дискурстан шет қалуы мүмкін.
ҚМДБ пәтуасы – діннің осы мәселеге ресми тілімен жауап берген алғашқы отандық институционалдық қадамы. Пәтуаның маңыздылығы – ол шариғат негізінде ғана емес, демографиялық тұрғыдан да пайымдайды: «чайлдфри идеологиясы отбасы институтын әлсіретіп, қоғам мен ұлттың болашағына кері әсерін тигізеді» деп тікелей атап өтеді.
Бүгінгі Қазақстан үшін маңызды сұрақ тек діни немесе саяси сипатта ғана емес. Ол тереңірек: ұлттың идентитеті ретіндегі отбасылық модель жаһандану дәуірінде қандай трансформацияға ұшырауда? Мемлекет пен қоғам бұл өзгерістерге тек тыйым немесе үкім арқылы ғана жауап бере алады ма, әлде жастарды балалы отбасыны таңдауға ынталандыратын нақты экономикалық жағдай жасаудың да уақыты жеткен жоқ па?
Чайлдфри – бір мәселенің симптомы. Себебі кедейшілік, тұрғын үй тапшылығы, балабақша жетіспеушілігі, карьераның аналықпен бәсекелестігі жойылмай тұрып, тек «теріс үкім» жеткіліксіз болуы мүмкін. Шынайы жауап – мемлекеттік демографиялық саясат, экономикалық жеңілдіктер және отбасы мәдениетін насихаттаудың жүйелі кешенінде жатыр.