Қазақстан экономикасы бірте-бірте орнықтылығы шикізат нарықтарындағы ахуалмен ғана айқындалмайтын кезеңге еніп келеді. Мүмкін, 2026 жылдың алғашқы айларының негізгі экономикалық нәтижесі де дәл осында шығар.
Мұнайдың тұрақсыз бағалары, сақтықпен жүзеге асырылатын бюджет саясаты және Ұлттық қордан түсетін трансферттердің қысқаруы аясында экономика өсуді сақтап қана қойған жоқ, жаңа ішкі тірек нүктелерін қалыптастыра бастады. Яғни ол қысқа мерзімді тұтынушылық импульс есебінен емес, ел ішінде ұзақ мерзімді инвестициялық циклды іске қосу арқылы жүзеге асты.
ҰСБ-ның алдын ала деректері бойынша Қазақстанның ЖІӨ қаңтар-мамырда 3,7%-ға өскен. Бұл ретте инфрақұрылыммен және ішкі өндіріспен тікелей байланысты салалар ең жоғары динамика көрсетіп отыр, мәселен: құрылыс 13,4%-ға, өңдеу өнеркәсібі 9,0%-ға, көлік және қоймаға жинау 8,4%-ға артты.
Іс жүзінде экономика ішкі сұраныстың жаңа түрінің айналасында қалыптаса бастады, ол дегеніміз – инфрақұрылым.
Бұл ішкі өсу негізінен мұнай кірістерімен, мемлекеттік шығындармен және импорттық тұтынумен қамтамасыз етілген бұрынғы модельден түбегейлі ерекшеленеді. Қазір экономиканың өз ішінде пайда болған сұраныстар үлкен рөл атқара бастады, олар – желілерді жаңғырту, коммуналдық инфрақұрылымды жаңарту, көлік және өнеркәсіпті кеңейту жобалары.
Көп жағдайда дәл осындай әсерді қазір Энергетика мен ТКШ-ны жаңғыртудың ұлттық жобасы тудыра бастады. Бір қарағанда, бұл коммуналдық сектордағы жинақталған мәселелерді шешуге бағытталған инфрақұрылымдық бағдарлама болуы мүмкін. Алайда, экономикалық тұрғыдан алғанда, жобаның маңызы едәуір кең. Шын мәнінде, ол бірден бірнеше салалар үшін ауқымды ішкі сұраныс циклін іске қосады.
Мұндай тәсіл Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүйелі түрде айқындап келе жатқан экономикалық саясаттың кең ауқымды бағытын көрсетеді. Мемлекет басшысы Қазақстанның шикізаттық өсу моделінен бас тартып, өңдеу өнеркәсібін дамытуы және жоғары қосылған құны бар экономиканы қалыптастыруы қажет екенін бірнеше рет атап өтті. Осы тұрғыдан алғанда, инфрақұрылымды жаңғырту коммуналдық шаруашылықты жаңарту бағдарламасы ғана емес, сонымен қатар отандық өндірушілерге сұраныс қалыптастыратын, инвестицияларды ынталандыратын және шикізаттық емес экспорттың өсуіне негіз болатын экономиканы әртараптандыру құралына айналып отыр.
Жылу желілерін, энергетикалық нысандарды, сумен жабдықтау жүйелерін және коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту үлкен көлемдегі металды, құрылыс материалдарын, химиялық өнімдерді, кабельдерді, электротехникалық жабдықтарды, техниканы және логистикалық шешімдерді талап етеді. Бұл сұраныстың едәуір бөлігі біртіндеп еліміздің өз ішіндегі өндіріспен жабыла бастады. Сондықтан да өңдеу саласы осындай жоғары қарқын көрсетіп отыр.
Машина жасау 22,2%-ға өсті. Қазақстан қосылған құны жоғары көлік құралдарын, теміржол техникасын, электр жабдықтарын және басқа да өнімдерді шығаруды ұлғайтуда. Құрылыс материалдарының өндірісі 18,7%-ға, химия өнеркәсібі 17,8%-ға, азық-түлік өндірісі 14,3%-ға өсті. Дәл осы салалар бүгінде өңдеу өнеркәсібінің өсуінің негізін құрап тұр. Маңыздысы, бұл салалар бір мезгілде бірдей өсе бастағаны. Дәл осы динамика бір саланың өсуі екіншісіне автоматты түрде сұраныс қалыптастырған кезде ішкі экономикалық тереңірек байланыстардың пайда болатынын көрсетеді.
Құрылыс құрылыс материалдары мен жиһаз өндірісін ынталандырады. Энергетиканы жаңғырту металға, жабдыққа және химиялық өнімге сұраныс тудырады. Көлік инфрақұрылымын кеңейту машина жасау мен логистиканы қолдайды. Нәтижесінде экономика дайын өнімді импорттаудың қарапайым моделінің орнына ішкі өндіріс тізбегін құра бастайды.
Дәл осы процесс қазір соңғы жылдардағы негізгі экономикалық өзгеріске айналуда. Ұзақ уақыт бойы Қазақстан экономикасының өсімі негізінен шикізат экспортынан қамтамасыз етіліп келді, ал ішкі нарықтың едәуір бөлігі техникадан бастап өнеркәсіптік жабдықтар мен тұтыну тауарларына дейін импортқа тәуелді болды. Енді жағдай біртіндеп өзгеріп келеді. Ең маңыздысы, инфрақұрылымдық даму кезеңі тек ішкі сұранысты қалыптастырып қана қоймай, сонымен қатар экспорттық әлеуетті де арттыруда.
Өндірістік қуаттылықтардың кеңеюіне қарай Қазақстан Орталық Азия мен ЕАЭО нарықтарына тереңірек қайта өңдеу өнімдерін жеткізуді ұлғайтуға мүмкіндік алады. Бұл, ең алдымен, құрылыс материалдарына, химиялық өнімдерге, техниканың жекелеген түрлеріне, азық-түлік пен өнеркәсіптік жабдыққа қатысты.
Іс жүзінде инфрақұрылымдық жаңғырту әртараптандыруды жеделдету тетігі ретінде жұмыс істей бастайды.
Сонымен қатар қазіргі кезең әсіресе айқын көрінеді, өйткені экономика оны қатаң шектеулер жағдайында өтуде. Ұлттық қордан түсетін трансферттердің қысқаруы мемлекеттің ішкі сұранысты тұрақты мұнаймен қолдау тәжірибесінен біртіндеп бас тартуын білдіреді. Осыған байланысты шикізаттық емес салалардың тұрақтылығы түбегейлі маңызға ие болады.
Бұдан бірнеше жыл бұрын осындай факторлардың үйлесімі – мұнай секторына түсетін қысым, сақтықпен жүзеге асырылатын бюджет саясаты және сыртқы тұрақсыздық – экономиканың айтарлықтай баяулауына дерлік сөзсіз алып келер еді. Ал қазір жағдай басқаша сипат алып отыр.
Өсім ішкі инвестициялық цикл, инфрақұрылымдық жобалар және өңдеуді кеңейту арқылы көбірек қалыптасуда.
Экономика моделі біртіндеп күрделене түсуде. 2026 жылы Қазақстан мұнайды өндіру көлемімен ғана емес, сонымен қатар ішкі экономиканың өз сұранысын, өндірісін және шикізаттық емес экспортын жасау қабілетімен айқындалатын жүйеге қарай барған сайын сенімді түрде қадам жасай бастағанын көрсетеді.