Орталық Азия инвестициялық дүмпуді бастан кешуде. Аймақ елдері реформалар жүргізіп, инфрақұрылымдар тартып, шетелдік капитал үшін күресуде. Алайда, аймақтағы барлық жинақталған тікелей шетелдік инвестициялардың 70%-ға жуығы әлі де болса Қазақстанға тиесілі.
Инвестиция үшін күресте әдемі стратегиялардың маңызды екені рас, бірақ ақшалай қаражат қашан да шешуші мәнге ие боп қала береді. Сан түрлі реформалар жариялап, салықтарды азайтып, бизнесті қолдау бағдарламаларын іске қосуға болады. Бірақ шетелдік капитал келмесе, бұл инвесторлардың экономикаға әлі сене қоймағанын білдіреді.
Сондықтан тікелей шетелдік инвестициялардың көлемі іскерлік орта сапасының басты көрсеткіштерінің бірі болып саналады.
Бүгінгі таңда Орталық Азия Еуразияның ең тартымды аймақтарының біріне айналып келеді. Халық санының өсуі, қолайлы географиялық орналасуы, көлік маршруттарының дамуы және өсіп келе жатқан ішкі нарық халықаралық бизнестің назарын аударды. Мұндағы инвестициялар үшін Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан елдері үлкен бәсекеге түсуде.
Бірақ ақша әзірге біркелкі бөлінбей тұр. UNCTAD мәліметтері бойынша, 2024 жылы Орталық Азия елдерінде тікелей шетелдік инвестициялардың жинақталған көлемі $220,5 млрд-қа жеткен. Бұл соманың $151,3 млрд-ы немесе 68,6%-ы Қазақстанға тиесілі. Ұлттық банктің мәліметінше, 2025 жылы ел экономикасына жинақталған инвестиция көлемі $156,4 млрд-қа дейін ұлғайған.
Салыстыру үшін айтсақ, Түрікменстан $44,6 млрд шетелдік инвестиция жинаған. Өзбекстан $16,7 млрд, ал Қырғызстан мен Тәжікстан әрқайсысы шамамен $4 млрд жинай алды. Басқаша айтқанда, ең көп шетелдік капиталды Қазақстан тартып отыр.
«Қазақстан экономикасының нақты және қаржы секторына инвестициялардың өсуі жалғасатыны анық. Экономиканы әртараптандыру, атом энергетикасын дамыту және адами капитал сапасының жоғары деңгейі ТМД-дағы позицияларын нығайту үшін қосымша драйверлер болады. Таяудағы үш жылдың көкжиегінде Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялар көлемінің өсуі жыл сайын $15-30 млрд аралығында болуы мүмкін», — деп болжайды ресейлік экономист, қаржы коммуникациялары саласындағы топ-менеджер Андрей Лобода.
Әрине, инвестициялар өздігінен пайда болмайды. Халықаралық компаниялар үшін саяси тұрақтылық, баршаға түсінікті реттеу ережелері, дамыған банк жүйесі, қаржы көздеріне қолжетімділік, көлік инфрақұрылымы және ішкі нарықтың көлемі өте маңызды.
Осы көрсеткіштердің басым бөлігі бойынша Қазақстан көшбасшылық орнын сақтап келеді. Ол $306 млрд-ты құрайтын жалпы ішкі өнімімен Орталық Азиядағы ең ірі экономика болып қала береді. Аймақтың барлық экономикасының жартысынан көбі дәл осы жерде қалыптасады. Сонымен қатар Қазақстан ең ірі банк секторына ие. Банктердің активтері $140 млрд-қа жетті, ал депозиттер көлемі көршілес елдердің көпшілігінің көрсеткіштерінен үш есе көп.
Сенімнің тағы бір көрсеткіші – негізгі капиталға инвестиция салу. Олар шетелдік инвестицияларды және жаңа кәсіпорындар құрылысының, өндірістерді жаңғыртудың және инфрақұрылымды дамытудың жалпы көлемін көрсетеді.
2021-2025 жылдары Қазақстан негізгі капиталға $187,9 млрд инвестиция тартты – бұл өңірдің кез келген басқа елдеріне қарағанда көп. Өзбекстан осы кезеңде $164,1 млрд, Қырғызстан – $12,6 млрд, Тәжікстан – $9,5 млрд инвестициялады.
«Біз Қазақстанның өнеркәсіп инвесторларын тартуға көп көңіл бөлетінін көріп отырмыз. Мұны соңғы екі жылдағы ауқымды реформалар растайды. Осы өзгерістердің арқасында ел жыл сайын шамамен $25 млрд тікелей шетелдік инвестиция тартады. Елдің ірі халықаралық бизнес үшін тартымдылығының негізгі факторларының бірі – ауқымды мемлекеттік қолдау және капиталды қорғау. Бұл жердегі сөз арнайы экономикалық аймақтар аясында 10–12 жылға дейін корпоративтік табыс салығынан, жер салығынан және мүлік салығынан босату түріндегі салықтық жеңілдіктер туралы болып отыр. Инвесторлардың құқықтарын қорғауға көп көңіл бөлінеді, бұл бизнес үшін өте маңызды», — дейді өзбек экономисі, Өзбекстанның Profi University «Экономика және нақты пәндер» кафедрасының доценті Шухрат Бобохужаев.
Халықаралық капитал барған сайын ұтқыр бола түсуде және шешімдер жылдам қабылданатын, мемлекетпен өзара іс-қимыл жасау жеңіл әрі әкімшілік тәуекелдер төмен елдерді таңдайды.
Қазақстан Орталық Азияның негізгі инвестициялық орталығы ретіндегі өз орнын нық сақтап келеді және көршілес елдерге қарағанда реформаларды қарқындырақ жүзеге асыруды жалғастыруда. Қазіргі экономикада капитал реформалар туралы көп айтылатын елдерге емес, реформалары нақты нәтиже беретін елдерге келеді.