Қазақстан жаңа саяси кезеңге қадам басты. Құрылтайдың алғашқы сайлауы ел тарихында жаңа мемлекеттік модельдің бастауын білдіретін маңызды белес ретінде есте қалмақ. Құрылтай сайлауы неліктен маңызды? Ол қандай қағидаттармен өтеді және сайлау науқанының негізгі кезеңдері қандай? Осы сұрақтарға шолу жасадық, деп хабарлайды Arasha.kz.
23 тамызда Қазақстанда жаңа Конституция қабылданғаннан кейінгі алғашқы Құрылтай депутаттарының сайлауы өтеді. Бұл - елдің заң шығару жүйесінің жаңа моделін іс жүзінде іске қосатын алғашқы саяси науқан. Сондықтан бұл сайлауды тек депутаттарды іріктеу процесі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Оның маңызы мемлекеттік басқару жүйесінің жаңаруымен, саяси институттардың трансформациясымен және азаматтардың өкілдік билікті қалыптастырудағы рөлінің артуымен ерекшеленеді.
Қос палатадан бір палаталы модельге көшеміз
Жаңа Конституцияға сәйкес Қазақстан екі палаталы Парламенттен бір палаталы Құрылтайға көшті. Бұрын заң жобалары Мәжіліс пен Сенатта кезекпен қаралатын болса, енді барлық заң шығару қызметі бір жоғары өкілді органда шоғырланады. Бұл заң қабылдау рәсімдерін оңтайландырып, артық бюрократиялық кедергілерді қысқартуға мүмкіндік береді.
Мұндай модель шешім қабылдау жылдамдығын арттырғанымен, заң жобаларын талқылау сапасы мен қоғамдық бақылаудың тиімділігі депутаттардың кәсібилігіне және саяси бәсекелестіктің деңгейіне тікелей байланысты болады. Сондықтан жаңа жүйенің тиімділігі ең алдымен Құрылтай құрамының сапасына тәуелді.
Құрылтай атауының тарихи және саяси мәні
Жаңа органның «Құрылтай» деп аталуы да кездейсоқ таңдау емес. Түркі және қазақ мемлекеттілігінің тарихында құрылтайлар ел тағдырын айқындайтын маңызды мәселелер талқыланатын, билеушілер сайланып, стратегиялық шешімдер қабылданатын кеңес алаңы болған.
Қазіргі Құрылтай тарихи институттың тікелей көшірмесі емес. Алайда оның атауы ұлттық саяси дәстүрлердің сабақтастығын көрсетуге бағытталған символдық мәнге ие. Осы арқылы мемлекет жаңа саяси реформаларды тарихи тамырмен сабақтастыруға ұмтылып отыр.
Сайлау қалай өтеді?
Алдағы сайлау толықтай партиялық тізімдер арқылы өтеді. Мұндай жүйеде сайлаушы жекелеген кандидатқа емес, саяси партияның бағдарламасына дауыс береді. Нәтижесінде саяси бәсеке тұлғалар арасындағы жарыстан идеялар мен даму стратегияларының бәсекесіне ауысады.
Бұл модель партияларды кешенді бағдарламалар әзірлеуге, экономикалық, әлеуметтік және институционалдық реформалар жөніндегі нақты ұсыныстарын ұсынуға ынталандырады. Сонымен бірге сайлаушылар үшін де жауапкершілік күшейеді. Себебі таңдау енді тек белгілі бір тұлғаға емес, тұтас саяси бағытқа жасалады.
Кез келген демократиялық сайлаудың негізі - азаматтың еркін әрі саналы таңдауы. Конституциялық құқық ретінде дауыс беру тек сайлауға қатысу ғана емес, мемлекеттің даму бағытын айқындауға қатысу мүмкіндігі саналады.
Сайлаушылардың таңдауына қысым көрсетпеу, дауыс берудің құпиялылығын сақтау және толық әрі сенімді ақпаратқа қолжетімділік - сайлаудың әділ өтуінің басты шарттары. Азаматтардың саяси бағдарламаларды салыстырып, саналы шешім қабылдауы өкілді органның легитимділігіне тікелей ықпал етеді.
Сайлау - бірнеше күндік науқан емес
Көпшілік үшін сайлау дауыс беру күнімен ғана байланыстырылуы мүмкін. Алайда шын мәнінде ол бірнеше кезеңнен тұратын құқықтық процесс. Партиялық тізімдерді ұсыну, оларды тіркеу, сайлауалды үгіт-насихат, үнсіздік күні және дауыс беру кезеңдерінің әрқайсысы сайлаудың заңдылығы мен ашықтығын қамтамасыз ететін маңызды элемент болып саналады. Осындай кезеңдердің толық сақталуы қоғамның сайлау нәтижесіне деген сенімін қалыптастырады.
Кез келген сайлауда пікір алуандығы мен саяси бәсекелестік табиғи құбылыс. Партиялар өз бағдарламаларын ұсынып, қоғамдық пікірталасқа қатысады. Бірақ мұндай бәсеке заң аясында, өзара құрметке негізделуі тиіс. Жалған ақпарат тарату, арандатушылық немесе заңсыз үгіт-насихат демократиялық процестің сапасына кері әсер етеді.
Сондықтан сайлау мәдениеті тек партиялардың ғана емес, қоғамның да саяси жетілу деңгейін көрсетеді. Азаматтардың бағдарламаларды саралап, сын көзбен бағалай білуі демократиялық институттардың тұрақтылығын күшейтеді.
Ал Құрылтайдың қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні оның құқықтық өкілеттіктерімен ғана емес, оған сайланатын депутаттардың кәсіби деңгейімен, саяси партиялардың бәсекеге қабілеттілігімен және ең бастысы – азаматтардың саналы таңдауымен айқындалады. Демек, алдағы сайлау Қазақстанның жаңа саяси жүйесінің сапасын бағалайтын маңызды кезең ретінде тарихта қалуы мүмкін.
Таңдау - болашаққа әсер ететін шешім
Сайлау күні берілген әр дауыс - мемлекет болашағына қатысты қабылданған жеке шешім.
Дауыс беруге қатысу - тек конституциялық құқықты пайдалану ғана емес, азаматтық жауапкершіліктің көрінісі. Азаматтардың сайлауға белсенді қатысуы өкілді органның қоғамдағы әртүрлі пікірлер мен мүдделерді барынша толық көрсетуіне мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда әрбір сайлаушы өз сайлау учаскесін алдын ала тексеріп, дауыс беру құқығын еш кедергісіз жүзеге асыра алады. Мемлекет бұл үшін қажетті ұйымдастырушылық және техникалық жағдайларды жасаған.
23 тамызда әр азаматтың таңдауы Құрылтайдың құрамын ғана емес, еліміздің заң шығару бағытын, мемлекеттік реформалардың жүзеге асу қарқынын және Қазақстанның алдағы даму жолын айқындауға ықпал етеді. Сондықтан сайлауға қатысу - өз болашағыңа, отбасыңның әл-ауқатына және елдің ертеңіне бейжай қарамайтыныңды білдіретін маңызды азаматтық қадам.