Қазақстан үшін ұлтаралық келісім – мерекелік жиындарда айтылатын қалыпты ұран ғана емес, елдің күнделікті тынысына әсер ететін маңызды құндылық. Миллиондаған адамның тілі, мәдениеті мен тарихи жады әртүрлі болғанымен, оларды ортақ азаматтық жауапкершілік біріктіреді. Сондықтан біздің елде қоғамдық тұрақтылықтың беріктігі адамдардың бір-бірін қаншалықты құрметтейтінімен өлшеніп отыр.
Ұлтаралық келісім туралы сөз қозғағанда, Қазақстан қоғамының демографиялық сипатын назардан тыс қалдыруға болмайды. Ұлттық статистика бюросының 2026 жылы жариялаған мәліметіне сәйкес, ел халқының саны 20,5 миллионға жуықтады. Оның 13 миллионнан астамы қалаларда, 7,4 миллионға жуығы ауылдық жерлерде тұрады. Қазақтардың үлесі 71,5 пайызды құраса, орыстар – 14,4, өзбектер – 3,4 пайыз. Бұдан бөлек, елде украин, ұйғыр, татар, неміс және басқа да этнос өкілдері өмір сүреді.
Бұл сандар Қазақстандағы әралуандықтың жай ұғым емес, күнделікті өмірдің нақты көрінісі екенін аңғартады. Әсіресе урбанизация күшейген сайын әртүрлі мәдени ортадан шыққан адамдар бір аулада тұрып, бір мекемеде жұмыс істеп, бір мектепте білім алады. Демек, ұлтаралық келісім мемлекеттік саясаттың бір бағытымен шектелмейді. Ол қоғамдық көліктегі қарым-қатынастан бастап, еңбек ұжымындағы теңдікке дейінгі барлық ортада қалыптасады. Бірлік те үлкен мінберлерден емес, осындай күнделікті сыйластықтан басталады.
Әртүрлі мәдениет – ортақ игілік
ЮНЕСКО мәдени әртүрлілікті адамзаттың ортақ игілігі және орнықты дамудың маңызды алғышарты ретінде қарастырады. Ұйымның 2026 жылғы материалдарында мәдениетаралық диалогтың қоғамдағы сенімді нығайтып, әлеуметтік тұтастық пен бейбітшілікті сақтауға ықпал ететіні атап көрсетілді. Сондай-ақ ЮНЕСКО жастардың мәдениетаралық құзыретін жетілдіруге, көптілділікті қолдауға және цифрлық кеңістікте әр мәдениеттің үнін сақтауға ерекше назар аударып отыр.
Бұл ұстаным Қазақстан үшін де өзекті. Этностық ерекшелікті жасыру немесе бәрін бір қалыпқа салу қоғамды біріктірмейді. Керісінше, әр мәдениеттің еркін дамуына мүмкіндік бере отырып, ортақ азаматтық кеңістік қалыптастыру қажет. Мұнда мемлекеттік тіл айрықша қызмет атқарады. Қазақ тілі өзге тілдерді ығыстыратын құрал емес, түрлі этнос өкілдерін ортақ қоғамдық әңгімеге жұмылдыратын негіз болуы тиіс. Ал әр азаматтың мәдени мұрасына құрмет көрсетуі елге деген ортақ жауапкершілікпен ұштасқанда ғана әралуандық қоғамдық күшке айналады.
Бірлікті сақтау күнделікті жауапкершіліктен басталады
Қоғамдық келісімді сақтау бүгінгі күні тек азаматтық мәдениетке ғана емес, мемлекеттік саясаттың жүйелі жалғасуына да байланысты. Осыған орай Үкімет отырысында сөз сөйлеген Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева жаңа Конституцияда бекітілген әділдік, заң үстемдігі, адамға құрмет, ұлттық бірегейлік және қоғамдық жауапкершілік қағидаттары Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуының негізін қалайтынын атап өтті. Оның айтуынша, бұл құндылықтар этносаралық қатынастарды жетілдіруге бағытталған заңнамалық өзгерістер арқылы нақты мазмұнмен толығып келеді.
Қазіргі кезеңде ұлтаралық қатынасқа төнетін қауіп тек ашық жанжалдан көрінбейді. Әлеуметтік желідегі арандатушы жазбалар, жалған ақпарат, тұрмыстық кемсіту және тіл мәселесін саясиландыру да қоғамдық сенімге сызат түсіруі мүмкін. Цифрлық ортада бір адамның ойланбай жазған сөзі мыңдаған адамның көңіл күйіне әсер ететіндіктен, келісімді сақтау бұрынғыдан да күрделі міндетке айналды.
Сондықтан ұлтаралық татулықты тек мемлекеттік органдар мен қоғамдық институттарға жүктеу жеткіліксіз. Білім беру ұйымдары жастарға әртүрлі мәдениетті түсінуді үйретуі, бұқаралық ақпарат құралдары этнос тақырыбын жауапкершілікпен жазуы, ал азаматтар тексерілмеген ақпаратты таратудан бас тартуы керек. ЮНЕСКО көтеріп отырған мәдениетаралық құзырет те осыдан басталады: басқа адамды сыртқы айырмашылығы арқылы емес, тең құқылы азамат ретінде қабылдау.
Қазақстанның басты жетістігі – әртүрліліктің өзі емес, сол әралуан қоғамды ортақ мақсатқа жұмылдыра алуы. Бірақ келісім бір рет орнатылып, мәңгі сақталатын құндылық емес. Оны әр буын күн сайын жаңартып отыруға тиіс.