2025 жылы Алматыға 2,49 миллион турист келген. Бұл алдыңғы жылдан 6,3 пайызға көп. Қалаға келушілердің артуы қонақүй, қоғамдық тамақтану мен саудаға серпін беріп, жаңа жұмыс орындарының ашылуына мүмкіндік туғызады. Шымбұлақты жаңғырту, жаңа аспалы жолдар мен туристік бағыттар ашу жоспарлары осы әлеуетті кеңейте түспек. Туризмнің өркендеуі қоғамдық көлік, орналастыру орындары және су мен электр желілерін қатар дамытуды қажет етеді. Алматының қонақтарға да, тұрғындарға да жайлы болуы үшін қандай шешімдер маңызды? Бұл туралы QazaqExpert сарапшысы Андрей Андреевпен сөйлестік.
– Алматыға туристердің көптеп келуі қалаға қандай пайда әкеледі?
– Алматыға турист көп келсе, қаладағы сауда мен қызмет көрсетуге сұраныс артады. Қонақүйлерге, дәмханалар мен мейрамханаларға, гидтерге, такси жүргізушілеріне, туристік компанияларға және демалыс ұйымдастыратын кәсіпкерлерге қосымша табыс түседі. Соның арқасында шағын және орта бизнеске жол ашылып, жаңа жұмыс орындары мен қызмет түрлері пайда болады.
Туризмнің әлеуметтік пайдасы да бар. Ол музейлердің, мәдени орындардың, қоғамдық кеңістіктердің, жол сілтеу жүйесі мен демалыс нысандарының дамуына ықпал етеді. Дұрыс жоспарланған жағдайда мұның игілігін туристермен бірге алматылықтар да көреді.
Осы тұста Алматы тау кластері мен Almaty Superski жобасына бөлек тоқталған жөн. Қала мен өңір үшін маңызы зор бұл бастамалар Алматының туристік мүмкіндігін едәуір кеңейте алады. Ресми жоспарларда Шымбұлақты жаңғырту, Кімасар және Бутаков шатқалдарындағы тау аумақтарын дамыту, жаңа аспалы жолдар мен туристік бағыттар ашу, жыл бойы демалуға жағдай жасау көзделген.
Алайда турист санын көбейту өз алдына мақсатқа айналмауға тиіс. Оның қала экономикасына әкелген нақты пайдасын өлшеу қажет. Нәтижені келген адамдардың санымен ғана бағаламай, олардың қанша күн аялдағанын, әр қонақтың қанша қаражат жұмсағанын, сұраныстың маусымға қарай қалай өзгеретінін, жұмыспен қамту мен салық түсімін де есепке алған дұрыс.
– Туристер қаланың көрікті жерлеріне оңай жетуі үшін қоғамдық көлікті қалай жақсартуға болады?
– Алматының қоғамдық көлігі тұрғындардың күнделікті жүріп-тұруымен бірге туристік бағыттарды да ескеріп дамуға тиіс. Қонақтар үшін бөлек, күрделі көлік жүйесін құрудың қажеті жоқ. Қолданыстағы жүйені бәріне ыңғайлы еткен әлдеқайда тиімді.
Алдымен негізгі туристік нысандарға баратын бағыттарды қарастырған жөн. Әуежайдан, теміржол вокзалдарынан қала орталығына, музейлерге, театрларға, саябақтар мен таудағы демалыс орындарына жету қаншалықты қолайлы екенін талдау керек. Қазіргі бағыттар жеткіліксіз болса, оларды өзгерту, маусымдық рейстер немесе туристік нысандарға қатынайтын арнайы автобустар шығару мүмкіндігін қарастыруға болады.
Жол сілтейтін ақпарат та бірізді әрі түсінікті болуы қажет. Қаланы, қазақ және орыс тілдерін білмейтін турист те қай көлікке мінетінін оңай таба алуы керек. Ол үшін көлік бағыттарының сызбалары, аялдама белгілері, ауысып міну тәртібі мен көліктің келу уақыты қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде көрсетілгені жөн.
Жолақы төлеу жағы да маңызды. Қала қонағы өзіне қолжетімді тәсілмен оңай төлем жасап, тарифтер мен басқа көлікке ауысып міну тәртібін түсіне алуы қажет. Әсіресе Қазақстандағы банк қосымшасы немесе жергілікті телефон нөмірі жоқ шетелдік туристердің жағдайын ескерген дұрыс.
Менің ұстанымым – туристерге арналған көлік шешімдері бүкіл қалаға пайдалы болуы керек.
– Қонақтар көбейген сайын қонақүйге, су мен жарыққа сұраныс та артады. Қаланы осыған сай дамыту үшін неге көңіл бөлу керек?
– Турист көбейгенде қала инфрақұрылымына түсетін салмақты да ескеру қажет. Бұл мәселені тек жаңа қонақүйлер салумен шектеуге болмайды. Туризм су құбырына, кәрізге, электр желілеріне, жолдарға, қоғамдық көлікке, қоқыс шығаруға және қоғамдық орындардың жағдайына тікелей байланысты.
Алматының Туризм басқармасы ұсынған ресми мәлімет бойынша, 2025 жылы қалаға шамамен 2,49 миллион турист келген. Бұл 2024 жылғы көрсеткіштен 6,3 пайызға көп. Басқарма салаға салынған инвестицияның да артқанын хабарлаған. Бірақ су, электр және кәріз жүйелерінің қуаты жеткілікті ме деген сұраққа жауап бермейді. Мұны анықтау үшін инфрақұрылымның мүмкіндігін бөлек талдау керек.
– Туризмді дамыта отырып, алматылықтардың күнделікті тіршілігіне қолайсыздық келтірмеу үшін нені ескерген жөн?
– Меніңше, туризмді дамытуда алматылықтардың күнделікті тұрмысын ескеру – басты талаптардың бірі. Қала қонақтарға тартымды болумен бірге, осында тұратын, жұмыс істейтін, бала өсіретін адамдарға да жайлы болып қалуға тиіс.
Туризмнің дамуы тұрғындар қосымша кептеліске, шуға, лық толған қоғамдық көлікке, қоқысқа немесе үйреншікті демалыс орындарына бара алмауға көнуі керек дегенді білдірмейді. Туристік жобалар саланың көрсеткішін жақсартып, бірақ қала халқының күнделікті өмірін қиындатса, оларды жүзеге асыру тәсілін қайта қарау қажет.
Турист санын ойланбай көбейтудің басты қаупі – қалаға шамадан тыс салмақ түсуі. Мұны «овертуризм» деп атайды. Соның салдарынан тұрмыс қымбаттап, кептеліс пен шу көбейеді, табиғатқа зиян келеді.
Ең әуелі туристерді қаланың әр аумағына біркелкі бағыттау керек. Танымал көрікті жерлер мен орталық көшелерді ғана емес, өзге де мәдени, тарихи және қоғамдық орындарды дамыту қажет. Бұл бір жерге түсетін салмақты азайтып, жергілікті кәсіпкерлерге қосымша мүмкіндік береді.
Бірақ ықтимал салдарын бағаламай, туристік жүктемені тұрғын аудандарға ауыстыруға болмайды. Жаңа туристік орындар көлік қатынасы мен инженерлік желілері дайын аумақтарда ашылғаны дұрыс.
Бұқаралық іс-шаралар өткізгенде де тұрғындардың мүддесі қорғалуы қажет. Алайда оларды өткізу үшін көлік қозғалысын, автотұрақтарды, аумақты тазалауды, шу талаптарын сақтауды және қауіпсіздікті алдын ала ойластыру керек.
Жақын маңдағы тұрғындарға жол қозғалысының уақытша шектелетіні және күнделікті өміріне әсер ететін өзге өзгерістер туралы дер кезінде хабарлау қажет.
Қоғамдық көлік пен жаяу қатынауға басымдық берген жөн. Туристің көбеюі қаладағы көлік санының міндетті түрде артуына әкелмеуі керек.
Қала құрылысы мен экологиялық шектеулерді қатаң сақтау да маңызды. Қонақүй, ойын-сауық орындары мен туристік нысандар салғанда жердің мақсаты, қала құрылысы құжаттары, жолдардың өткізу мүмкіндігі, инженерлік желілердің жағдайы және экологиялық талаптар ескерілуі қажет.
Туристік аумақтарды дамыту мәселесін тұрғындармен, кәсіпкерлермен және сарапшылармен тұрақты талқылап отыру да маңызды деп ойлаймын. Оның нәтижесі орын таңдағанда, іс-шара ұйымдастырғанда және инфрақұрылымды жоспарлағанда ескерілуі қажет.
Осы тепе-теңдік сақталса, туристік сала ұзақ мерзім бойы тұрақты дами алады.