Белгілі экономикалық сарапшы Айбар Олжай KAZ Minerals компаниясының Ақтоғайда салатын мыс қорыту зауытына қатысты пікір білдірді. Ол Facebook парақшасында жобаның 11 жылдық тарихына тоқталып, бұрын экономикалық тұрғыдан тиімсіз саналған кәсіпорынның енді не себепті стратегиялық инвестициялық жобаға айналғанын талдады, деп хабарлайды Arasha.kz.
Сарапшының назарын 20 қазанда болған екі маңызды оқиға аударған. Сол күні Қазақстанда мыс концентратын өңдеу тарифін айқындаудың жаңа әдістемесі жарияланып, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Абай облысындағы Ақтоғай мыс қорыту зауыты құрылысының басталуына ресми түрде рұқсат берді.
Жаңа кәсіпорынға шамамен 1,8 миллиард доллар инвестиция салу жоспарланған. Зауыт жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге қауқарлы болады. Ал алғашқы өнімді 2030 жылы алу көзделіп отыр.
Айбар Олжайдың пікірінше, бұл екі оқиғаның бір күнде орын алуы назар аударуға тұрарлық. Өйткені жаңа әдістеме мыс концентратын өңдеу тарифін есептеген кезде кәсіпорынның инвестициялық шығындарын да ескеруге мүмкіндік береді.
Басқаша айтқанда, металлургиялық кәсіпорындардың жаңа өндіріс орындарын салуға және қолданыстағы қуаттарын жаңғыртуға жұмсаған қаражаты өңдеу құнын есептеуге енгізілуі мүмкін.
Экономикалық сарапшы осы өзгеріс KAZ Minerals-тің инвестициялық шешіміне қаншалықты ықпал еткенін анықтау қажет деп есептейді.
Айбар Олжай өз жазбасында компанияның бұрынғы жоспарларын да еске салды. Оның айтуынша, KAZ Minerals-тің Қазақстанда жеке мыс қорыту зауытын салу мәселесі алғаш рет 2015 жылы көтерілген.
Сол кезде компанияның директорлар кеңесінің төрағасы Олег Новачук мыс концентратын ел ішінде өңдеп, дайын өнім шығару идеясын қолдаған.
Алайда 2017 жылы компания бұл жобадан бас тартып, оны зерттеуге жұмсалған 16 миллион долларды шығынға есептен шығарған.
2018 жылы Олег Новачук Қазақстанда тағы бір мыс қорыту кәсіпорнын салудың экономикалық мәні жоқ екенін мәлімдеген. Компания сол кезеңде Қытайдағы дайын металлургиялық қуаттарды пайдалануды тиімді көрген.
Соған қарамастан KAZ Minerals мыс концентратын өндіру көлемін ұлғайтуға инвестиция салуды жалғастырды. Мәселен, 2018 жылы Ақтоғай кен байыту кешенін кеңейтуге 1,2 миллиард доллар бағытталған.
Айбар Олжай осы тұста маңызды экономикалық қайшылыққа назар аударды. Компания үшін Қазақстанда мыс концентратын өндіріп, оны шетелге экспорттау тиімді болғанымен, сол шикізатты ел ішінде өңдейтін зауыт салу ұзақ уақыт бойы тиімсіз саналған.
Алайда 2024 жылы кәсіпорынның жоспары қайта өзгерді. KAZ Minerals Ақтоғайда мыс қорыту зауытын салатынын мәлімдеп, жоба құнын 1,5 миллиард доллар деп бағалады. Бастапқыда зауытты 2028 жылдың соңына дейін іске қосу жоспарланған.
Кейін құрылыс мерзімі 2029 жылға ауыстырылды. Ал 2026 жылғы жаңа жоспар бойынша инвестиция көлемі 1,8 миллиард долларға дейін өсіп, алғашқы өнімді шығару мерзімі 2030 жылға белгіленді.
Осылайша, сарапшының есебінше, екі жылдың ішінде жобаның жарияланған құны 20 пайызға артқан.
Айбар Олжай жаңа зауыт құрылысына мемлекет тарапынан көрсетіліп жатқан қолдауға да тоқталды.
Оның мәліметінше, жоба Қазақстанның 17 ірі серпінді жобасының қатарына енгізіліп, индустрияландыру картасына енген. Сонымен бірге құрылысты қаржыландыруға Қазақстанның Даму банкін тарту мүмкіндігі қарастырылған.
Дегенмен мемлекеттік банктің несие бөлу туралы түпкілікті шешімі жарияланған жоқ.
Сарапшы үшін ең маңызды мәселе – мыс концентратын өңдеу тарифін есептеудің жаңа тәртібі.
Бұрынғы шығындар мен жоспарланған пайданың үстіне инвестициялық құрамдасты қосу мүмкіндігі жаңа зауыт салудың қаржылық тартымдылығын арттыруы ықтимал.
Осыған байланысты Айбар Олжай KAZ Minerals-тің шешіміне мемлекеттік қолдау шаралары қаншалықты әсер еткенін сұрақ ретінде көтерді.
Оның пікірінше, Қазақстан үшін ең маңыздысы – мыс концентратын тек шикізат күйінде экспорттамай, ел ішінде өңдеу арқылы қосымша құны жоғары өнім шығару.
Сонымен бірге сарапшы жаңа зауыттың жоспарланған мерзімде салынып бітуі, инвестициялық міндеттемелердің орындалуы және мемлекет ұсынған экономикалық тетіктердің тиімділігі қоғамдық бақылауда болуы қажет деген мәселені алға тартады.
Айта кетейік, 20 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаев Ақтоғай мыс қорыту зауыты құрылысының басталуына арналған рәсімге қатысып, жобаның Қазақстан өнеркәсібі үшін стратегиялық маңызын атап өтті.
Жаңа кәсіпорында мыңнан астам жұмыс орнын ашу жоспарланып отыр. Зауыт мыс концентратын өңдеп, катодты мыс, алтын, күміс және басқа да ілеспе өнімдер шығаратын болады.
Ал Айбар Олжай көтерген негізгі мәселе ашық күйінде қалып отыр: компанияның 11 жыл ішінде бірнеше мәрте өзгерген инвестициялық шешіміне жаңа тарифтік саясат пен мемлекеттік қолдау құралдары қаншалықты ықпал етті?
Бұл сұраққа нақты жауап беру үшін жобаның қаржылық моделі, мемлекеттік қолдау шарттары және компанияның инвестициялық есептері туралы қосымша ақпарат қажет.