Әлемдегі көптеген халықтар сияқты әзербайжан халқының тарихы да күрделі саяси және тарихи процестермен тығыз байланысты. Бүгінгі таңда қызық бір демографиялық жағдай байқалады: этникалық әзербайжандықтардың саны Иранда Әзербайжан Республикасындағы халық санынан да көп. Бұл құбылыстың басты себебі – тарихи шекаралардың өзгеруі мен геосаяси оқиғаларға байланысты, деп хабарлайды Arasha.kz.
Әзербайжан халқының қазіргі орналасу географиясын түсіну үшін XIX ғасырдағы тарихи оқиғаларға назар аудару қажет. Ол кезеңде қазіргі Әзербайжан Республикасының және Иранның солтүстік-батыс бөлігінің аумағы біртұтас өңір саналған. Бұл жерлерде әзербайжан түріктері ғасырлар бойы бірге өмір сүріп, бір мәдениет пен тілдің төңірегінде қалыптасқан.
Алайда XIX ғасырдың басында Ресей империясы мен Парсы мемлекеті (қазіргі Иран) арасында бірнеше ірі соғыс болды. Осы соғыстардың нәтижесінде Кавказ аймағындағы саяси карта түбегейлі өзгерді. 1813 жылы Ресей мен Парсы арасында Гүлстан келісімі, ал 1828 жылы Түркменчай келісімі жасалды. Бұл келісімдерге сәйкес әзербайжан халқы мекендеген аймақ екіге бөлінді.
Нәтижесінде Солтүстік Әзербайжан Ресей империясының құрамына өтті. Кейін бұл аумақ Кеңес Одағының құрамында болып, 1991 жылы тәуелсіз Әзербайжан Республикасы ретінде қалыптасты. Ал оңтүстіктегі аймақтар Парсы мемлекетінің құрамында қалып қойды. Бүгінгі күні бұл өңірлер Иран мемлекетінің солтүстік-батыс бөлігін құрайды.
Ирандағы әзербайжандықтар негізінен елдің бірнеше маңызды аймағында тұрады. Олардың ең ірі орталығы – Тебриз қаласы орналасқан Шығыс Әзербайжан провинциясы. Сонымен қатар Батыс Әзербайжан, Ардабил және Зенджан аймақтарында да әзербайжан халқы көптеп қоныстанған. Тіпті Иранның астанасы Тегеранның өзінде миллиондаған әзербайжан ұлтының өкілдері өмір сүреді.
Сарапшылардың бағалауынша, қазіргі уақытта Әзербайжан Республикасының халқы шамамен 10 миллион адамды құрайды. Ал Иран аумағында тұратын этникалық әзербайжандықтардың саны әртүрлі дереккөздер бойынша 15 миллионнан 25 миллионға дейін жетеді. Осылайша әлемдегі әзербайжан халқының едәуір бөлігі Иран аумағында өмір сүріп жатыр.
Ирандағы әзербайжандықтар өздерінің ұлттық мәдениетін, тілін және дәстүрлерін сақтап қалған. Олар негізінен әзербайжан тілінде сөйлейді, алайда мемлекеттік тіл ретінде парсы тілін де пайдаланады. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, бұл халық Иран қоғамының маңызды бөлігін құрайды. Әзербайжан тектес көптеген саясаткерлер, ғалымдар, кәсіпкерлер мен қоғам қайраткерлері Иранның қоғамдық және саяси өмірінде елеулі рөл атқарады.
Мәселен, Иранның бұрынғы жоғары лауазымды тұлғаларының арасында да әзербайжан тектілер болғаны белгілі. Бұл да әзербайжан халқының Ирандағы ықпалының жоғары екенін көрсетеді. Сонымен қатар Тебриз қаласы тарихи тұрғыдан әзербайжан мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі саналады.
Ғалымдардың пікірінше, әзербайжан халқының екі мемлекетке бөлінуі – тарихтағы геосаяси өзгерістердің салдары. Бір халықтың шекара арқылы бөлініп кетуі әлем тарихында жиі кездесетін құбылыс. Мысалы, корей, курд немесе неміс халықтарының тарихында да осындай жағдайлар болған.
Бүгінгі күні Ирандағы әзербайжандықтар өздерін Иран азаматтары ретінде санай отырып, ұлттық болмысын сақтап келеді. Олар әзербайжан тілінде сөйлеп, ұлттық музыкасы мен дәстүрін ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде. Сонымен қатар Әзербайжан Республикасымен мәдени және тарихи байланыстар да сақталып отыр.
Қорыта айтқанда, Иранда әзербайжан халқының санының көп болуы – тарихи келісімдер мен шекаралық өзгерістердің нәтижесі. XIX ғасырда Ресей мен Парсы мемлекеттері арасындағы келісімдер бір халықты екі мемлекетке бөліп жіберді. Соның салдарынан бүгінгі күні этникалық әзербайжандықтардың басым бөлігі Иран аумағында өмір сүріп жатыр.
