Аптап ыстық тек адамға ғана әсер етеді деп ойлау – қателік. Соңғы ғылыми зерттеулер көрсеткендей, жоғары температура жануарлардың мінез-құлқын өзгертіп, ойлау қабілетін әлсіретеді. Кейбірі агрессив бола бастаса, енді бірі қорегін таба алмай қиналады. Ғалымдар бұл құбылыстың болашақта тұтас экожүйеге қауіп төндіруі мүмкін екенін айтып отыр, деп баяндайды Arasha.kz.
Ыстықта құстар да «шатаса» бастайды
Оңтүстік Африкада жүргізілген зерттеуде ғалымдар оңтүстік pied babbler деп аталатын құстардың аптап ыстық кезінде қарапайым тапсырманы орындай алмай қалғанын байқаған. Әдетте бұл құстар мөлдір тосқауылды айналып өтіп, артындағы құртқа оңай жетеді. Бірақ ауа температурасы көтерілгенде, құстар тосқауылды айналып өтудің орнына, қайта-қайта соған соғыла берген.
Ғалымдардың айтуынша, бұл – мидың когнитивтік қызметінің әлсіреуінің айқын белгісі.
Батыс Аустралия университетінің мінез-құлық экологы Amanda Ridley бұл құбылыстың қауіпті екенін айтады. Себебі жануар қорек таба алмаса немесе жыртқыштан қашып үлгермесе, оның тірі қалу мүмкіндігі азаяды.
Климаттың өзгеруі жануарларға бұрынғыдан да қауіпті
Ғалымдар соңғы жылдары әлемде ыстық толқындарының жиілегенін айтады. Бұл жануарлардың тек физикалық емес, психологиялық және когнитивтік жағдайына да әсер ете бастаған.
Егер аралар қандай гүлге қону керек екенін ұмыта бастаса, өсімдіктер тозаңданбайды. Егер құстар азық таба алмаса, балапандары аш қалады. Ал табиғаттағы бір ғана буын әлсіресе, оның салдары бүкіл экожүйеге таралады.
Зерттеушілердің пікірінше, климат өзгерген сайын жануарлардың бейімделу қабілеті шешуші факторға айналады.
Ыстық жануарларды ашушаң етеді
Ғалымдар аптап ыстық кезінде жануарлардың агрессиясы күшейетінін де анықтаған.
2023 жылы АҚШ-тың сегіз қаласында жүргізілген зерттеуде 70 мыңнан астам ит шабуылының дерегі талданған. Нәтижесінде ыстық әрі күн ашық күндері адамдарға ит шабуылы айтарлықтай көбейетіні анықталған. Мысалы, ауа температурасы Фаренгейт бойынша 90 градус болған күні ит шабуылының қаупі 60 градустық күнмен салыстырғанда 10 пайызға жоғары болған.
Ғалымдар мұның нақты себебін әлі толық анықтай алмаған. Бірақ зерттеу авторларының бірі, Майами университетінің нейроғалымы Clas Linnman «ыстықта адамдар да, жануарлар да ашушаң болып кетуі мүмкін» дейді.
2025 жылы Қытайда жүргізілген тағы бір зерттеу мысықтар, жыландар және басқа да жануарлардың аптап кезінде адамды көбірек тістейтінін көрсеткен.
Таудағы жануарлар да жиі төбелесетін болған
Италияның Апеннин тауларында тіршілік ететін түйетұқымдас chamois жануарларына жасалған бақылау кезінде қызық құбылыс анықталған.
Температура көтерілген сайын өсімдіктер азайып, жануарлар азық үшін бір-бірімен жиі қақтығыса бастаған. Олар территория таласып, қарсыласын қуып, кей жағдайда ауыр шабуылдарға дейін барған.
Ғалымдардың болжамынша, климаттың өзгеруіне байланысты 2080 жылға қарай бұл жануарлардың агрессиясы 50 пайызға дейін өсуі мүмкін.
Тіпті балықтардың өзі «ашуға мінеді»
Golden julie деп аталатын тропикалық балықтарға жүргізілген тәжірибе де қызық нәтиже берген.
Әдетте айнаға қарағанда өз бейнесін бөтен балық деп қабылдайтын бұл түр су температурасы қалыпты кезде аса агрессив болмайды. Бірақ су 78 градустан 84 градусқа дейін жылынғанда, балық айнадағы бейнеге шабуыл жасап, құйрығымен соғып, тістеуге дейін барған.
Яғни температура көтерілген сайын жүйке жүйесінің тұрақтылығы әлсірей бастайды.
Ыстық жануарлардың оқу қабілетін төмендетеді
Ғалымдар тек агрессия ғана емес, үйрену қабілеті де әлсірейтінін анықтаған.
Оңтүстік Африкадағы pied babbler құстарына жүргізілген тағы бір тәжірибеде құстарға екі қақпағы бар құрылғы көрсетілген. Бір қақпақтың астында құрт жасырылған. Қалыпты ауа райында құстар дұрыс қақпақты тез жаттап алады. Ал ыстық күндері олар тапсырманы үйрену үшін екі есе көп уақыт жұмсаған.
Аустралиялық zebra finch құстарында да осындай жағдай байқалған. Олар құртқа жетудің орнына, мөлдір түтікті қайта-қайта шұқылай берген. Ғалымдар мұны «қабырғаға баспен соғыла беру» эффектісімен салыстырады.
Тышқандар мен балықтардың жады әлсірейді
Бұған дейінгі зерттеулерде аптап ыстықта тышқандар лабиринттен шығу жолын таба алмай қалғаны анықталған. Олар бір күн бұрын көрген заттарын да ұмыта бастаған.
Ал guppy балықтарына жасалған тәжірибеде бірнеше күн ыстық суда жүрген аталық балықтар қарапайым лабиринттен өте алмаған.
Ғалымдардың айтуынша, дене температурасын өздігінен реттей алмайтын жәндіктер мен балықтар үшін мұндай өзгерістер өте қауіпті.
Аралар да гүлді ұмытып жатыр
Стокгольм университетінің нейроғалымы Emily Baird жүргізген тәжірибеде балараларға көк түсті тәтті ерітіндімен, ал сары түсті ащы сұйықтықпен байланыстыру тапсырмасы берілген.
77 градус температурада аралардың көбі тапсырманы оңай меңгерген. Бірақ температура 90 градусқа жеткенде, аралардың жартысынан азы ғана дұрыс жауап берген.
Бұл – жай ғана зертханадағы тәжірибе емес. Егер аралар қандай гүлге қону керек екенін ұмыта бастаса, қызанақ, көкжидек секілді дақылдардың өнімділігі де төмендеуі мүмкін.
Жыртқыштан қорғану инстинкті де әлсірейді
Ғалымдар ыстықтың жануарлардың сақтығына да әсер ететінін анықтаған.
Калахари шөліндегі тәжірибеде ғалымдар pied babbler құстарына жыртқыш аң – genet пен жай ағаш қорапты көрсеткен. Қалыпты ауа райында құстар жыртқышты көрсе бірден қашып, дабыл белгісін берген.
Ал температура Фаренгейт бойынша 96 градусқа жеткенде, құстар жыртқыш пен қарапайым қорапқа бірдей реакция көрсете бастаған.
Бұл табиғатта олардың жыртқышқа жем болу қаупін арттырады.
Ыстық ми құрылымын өзгертуі мүмкін
Зерттеулердің ең алаңдатарлық тұсы – жоғары температура мидың өзіне физикалық әсер етуі мүмкін екені.
Тышқандарға жүргізілген тәжірибелерде ыстық гиппокамптағы – жадыға жауап беретін аймақта қабыну туғызғаны анықталған. Кей нейрондар тіпті жойыла бастаған.
Ал ерте жастан ыстыққа ұшыраған жеміс шыбындарының ми құрылымы толық дамымай қалған.
2025 жылы cleaner wrasse балығына жасалған зерттеу де қорқынышты нәтиже берген: ыстық толқынынан кейін балық миының есте сақтау мен ойлауға жауапты бөлігі кішірейіп кеткен.
Ғалымдар неге алаңдап отыр?
Мәселе тек жануарлардың «ақымақтанып» кетуінде емес. Бұл – климат өзгерісінің экожүйеге тікелей әсерінің белгісі.
Калахари шөлінде температура әлемдік орташа көрсеткіштен екі есе жылдам өсіп жатыр. Тропикалық өзендерде ыстық толқындары ұзарып барады. Қалаларда жағдай одан да күрделі, себебі бетон мен асфальт температураны одан әрі көтереді.
Ғалымдардың пікірінше, адамзат климат өзгерісінің жануарлар психикасына әсерін әлі толық бағалай алмай отыр.
Бәлкім, біз табиғаттағы ең үлкен өзгерісті мұздықтардың еруінен емес, жануарлардың мінез-құлқы өзгерген сәттен байқайтын шығармыз.
