Президенттің кітап оқу мәдениетін дамытуға бағытталған Жарлығы қоғамда қызу талқыланған еді. Бұл құжат зерделі ұлт қалыптастыру, оқу мәдениетін нығайту және білімге ұмтылатын қоғам құру жолындағы маңызды бастамалардың бірі саналады. Бүгінде цифрлық технологиялардың қарқынды дамуына қарамастан, кітаптың құндылығы қандай? Жастардың кітап оқуға қызығушылығы артып келе ме? Ұлттық әдебиетті дамыту мен оқырман мәдениетін қалыптастыруда кітапханалардың рөлі қандай? Осы және өзге де сауалдар төңірегінде Ұлттық академиялық кітапхана директоры Күміс Сейітовамен сұхбаттастық.
– Президенттің кітап оқу мәдениетін дамыту туралы Жарлығы кітапханалар жұмысына қандай жаңа мүмкіндіктер береді?
– Менің ойымша, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы кітапхана саласы үшін өте маңызды әрі уақытылы қабылданған шешім болды. Өйткені кітап оқу мәдениетін дамыту мәселесін тек кітапханалардың жұмысы немесе кітап қорының көлемі аясында қарастыру жеткіліксіз. Бұл – тұтас қоғамның интеллектуалдық әлеуетіне, білім сапасына, ғылыми ойлауына және рухани дамуына тікелей әсер ететін стратегиялық бағыт.
Бұл Жарлық кітапханалардың қоғамдағы рөлін бұрынғыдан да күшейте түседі деп есептеймін. Бүгінде кітапхана тек кітап сақтайтын орын емес, ол – білім мен ғылымның, мәдениет пен ағартушылықтың маңызды орталығы. Сондықтан оқырманды кітапқа тарту, жастардың оқу мәдениетін қалыптастыру, ұлттық әдебиетті насихаттау және ғылыми ақпаратқа қолжетімділікті кеңейту сияқты жұмыстар жаңа деңгейде жалғасады.
Ұлттық академиялық кітапхана осы бағытта жүйелі жұмыс жүргізіп келеді. Біз ұлттық жазба мұраны сақтауға, сирек қорларды цифрландыруға, электрондық ресурстарды дамытуға және қазақстандық авторлардың шығармаларын кеңінен танытуға ерекше назар аударамыз. Бұл жұмыстардың барлығы кітап оқуды заман талабына сай дамытуға мүмкіндік береді.
Жарлықта көтерілген міндеттердің тағы бір маңызды тұсы – автор, кітап және оқырман арасындағы байланысты нығайту. Себебі осы үш құндылық бір-бірімен тығыз байланысты. Автор ой тудырады, кітап сол ойды сақтайды, ал оқырман оны өміршең етеді. Сондықтан кітап оқу мәдениетін дамыту тек кітапханалардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті деп санаймын.
Сонымен қатар соңғы уақытта кітапқа деген қызығушылықтың артып келе жатқаны бізді қуантады. Биылғы алғашқы жартыжылдықтың қорытындысы бойынша Ұлттық академиялық кітапханаға келушілер саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 32 пайызға өсті. Бұл қоғамда кітап оқуға деген сұраныстың сақталып қана қоймай, күшейіп келе жатқанын көрсетеді. Сондықтан Президент Жарлығы осы оң үрдісті қолдап, кітап оқу мәдениетін жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді деп сенемін.
– Қазір жастардың кітапқа қызығушылығы артып келеді деп айтуға бола ма? Бұған қандай нақты мысалдар келтірер едіңіз?
– Иә, бүгінгі таңда жастардың кітапқа қызығушылығы артып келеді деп сеніммен айтуға болады. Мұны кітапханалардың нақты көрсеткіштері де дәлелдейді. Мәселен, биылғы алғашқы жартыжылдықта Ұлттық академиялық кітапханаға келушілер саны өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 32 пайызға көбейді. Бұл жастардың да, жалпы қоғамның да кітап оқуға деген қызығушылығының сақталып қана қоймай, күшейіп келе жатқанын көрсетеді.
Сонымен қатар оқырмандардың ғылыми әдебиетке, ұлттық мұраға, сирек қорлар мен электрондық ресурстарға деген қызығушылығы артып келеді. Жуырда Ұлттық академиялық кітапханада Нобель сыйлығының лауреаты Мо Янмен өткен кездесу де әдебиетке деген үлкен қызығушылықтың айқын көрінісі болды. Осындай шаралар жастардың кітапқа деген ықыласын арттырып, оқу мәдениетінің дамуына оң ықпал етеді деп ойлаймын.
– Цифрлық технологиялар дамыған заманда кітаптың қоғамдағы рөлі қалай өзгеріп жатыр?
– Қазір ақпараттық технологиялар қарқынды дамып жатыр. Дегенмен бұл кітаптың маңызын төмендетті деп айта алмаймын. Керісінше, кітаптың қоғамдағы рөлі бұрынғыдан да арта түсті деп есептеймін. Өйткені күн сайын адам сан алуан қысқа ақпараттың ортасында өмір сүріп жатыр. Мұндай ақпарат жедел болғанымен, адамның терең ойлауына, сараптауына немесе сыни көзқарасын қалыптастыруына әрдайым мүмкіндік бере бермейді.
Ал кітап мүлде басқа құндылық береді. Ол адамның ойлау көкжиегін кеңейтеді, мәселені жан-жақты талдауға үйретеді, логикалық пайымдау қабілетін дамытады. Сондықтан қазіргі заманның басты дағдыларының бірі саналатын сыни ойлау мәдениеті ең алдымен кітап оқу арқылы қалыптасады деп ойлаймын.
Мұны халықаралық зерттеулер де растайды. Мәселен, OECD ұйымы жүргізетін PISA зерттеулерінің нәтижелері оқу сауаттылығы жоғары елдерде оқушылардың математика мен жаратылыстану ғылымдары бойынша да нәтижелері жоғары болатынын көрсетіп келеді. Бұл кітап оқудың тек әдеби сауаттылыққа ғана емес, жалпы интеллектуалдық дамуға ықпал ететінін дәлелдейді.
Сондықтан технология мен кітапты бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Керісінше, цифрлық мүмкіндіктер кітапқа қолжетімділікті арттырып, жаңа оқырмандарды тартуға мүмкіндік береді. Ең бастысы – қандай форматта оқығанымыз емес, кітаппен тұрақты байланысымыздың сақталуы.
– Зерделі ұлт қалыптастыру үшін кітапханалар, ата-аналар және қоғам қандай бағыттарға басымдық беруі керек?
– Шындығында, зерделі ұлт кездейсоқ қалыптаспайды. Ол ең алдымен кітапқа деген құрметтен, тұрақты оқу дағдысынан және ұлттық әдебиетке деген жанашырлықтан басталады. Сондықтан бұл бағыттағы жауапкершілікті тек кітапханаларға жүктеуге болмайды. Мұнда отбасы, білім беру ұйымдары, мәдениет саласы және жалпы қоғам бірлесе әрекет етуі қажет.
Ең алдымен балалардың кітаппен алғашқы танысуы отбасынан басталғаны маңызды. Егер ата-ана кітап оқуды күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналдырып, баласына үлгі көрсете алса, оқу мәдениеті табиғи түрде қалыптасады. Кейін бұл үрдісті мектеп пен кітапхана жалғастырып, баланың кітапқа деген қызығушылығын сақтап, дамытуы қажет.
Өз кезегінде кітапханалар заман талабына сай өзгеріп келеді. Бүгінде олар тек кітап сақтайтын орын емес, білім мен ғылымның, мәдениет пен ағартушылықтың маңызды орталығы болып отыр. Сондықтан кітапханалардың негізгі міндеттерінің бірі – ұлттық жазба мұраны сақтау, сирек қорларды цифрландыру, ғылыми ақпаратқа қолжетімділікті кеңейту, жас оқырманның оқу мәдениетін қалыптастыру және қазақстандық авторлардың шығармаларын кеңінен насихаттау.
Бұл бағыттағы жұмыстардың нәтижесі де байқалып келеді. Қоғамда кітапқа деген қызығушылық артып, кітапханаларға келушілер саны көбейіп жатыр. Ғылыми әдебиетке, ұлттық мұраға және электрондық ресурстарға деген сұраныстың өсуі де осының дәлелі. Сонымен қатар әлемге танымал жазушылармен кездесулер өткізу, ұлттық әдебиетті насихаттау сияқты бастамалар оқырман мәдениетін дамытуға оң әсерін тигізеді. Жуырда Нобель сыйлығының лауреаты Мо Янның қазақ оқырмандарының әдебиетке деген ықыласын жоғары бағалап, қазақ әдебиетін шетел тілдеріне көбірек аудару қажеттігін атап өтуі де бұл бағыттағы жұмыстың маңызын айқындай түседі.
Меніңше, өз әдебиетін қадірлейтін, кітапты өмірінің ажырамас бөлігіне айналдырған қоғам ғана шын мәнінде зерделі ұлт қалыптастыра алады. Сондықтан кітап оқу мәдениетін дамыту – бүгінгі күннің ғана емес, Қазақстанның болашағына салынатын ең маңызды рухани инвестициялардың бірі.
– Әңгімеңізге рақмет!
