Қазақстанның әрбір кәмелетке толған азаматы мемлекеттен тегін жер телімін алуға құқылы екені Жер кодексінің 50-бабында бекітілген. Алайда іс жүзінде бұл құқықты пайдалану оңай емес: кезек жылдарға созылып, кейбір аймақтарда бос жердің тапшылығы байқалады.
Мемлекет қандай жерлерді береді?
Мемлекет тарапынан жер телімдері үш негізгі мақсат үшін бөлінеді:
Жеке тұрғын үй құрылысы (ЖТҚ) үшін – 10 сотыққа дейін;
Жеке қосалқы шаруашылық (ЖҚШ) жүргізу үшін – суарылмайтын жерлерде 25 сотыққа дейін, суармалы жерлерде 15 сотыққа дейін;
Бағбандық және саяжай құрылысы үшін – 12 сотыққа дейін.
ЖТҚ мақсатында берілген жерлерде толыққанды тұрғын үй салып, тіркеуге тұруға және кейіннен оны сатуға, тіпті ипотекалық келісімдер жасауға болады. Ал саяжай учаскелерінде тұрақты тіркеуге тұру мүмкіндігі шектелген.
Өтінім беру жолдары мен тәртібі
Қазіргі уақытта жер кезегіне тұру процедурасы толықтай онлайн форматқа ауыстырылған, сондықтан қағаз құжаттардың қажеті жоқ. ЖТҚ бойынша кезекке тұру үшін eGov порталындағы арнайы қызметті пайдалану жеткілікті. Ал ЖҚШ және саяжай учаскелерін алу алгоритмі күрделірек: алдымен Бірыңғай мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастрының (БМЖМК) картасынан бос жерді өз бетінше тауып, скриншот жасап, содан кейін eGov немесе ХҚКО арқылы өтінім беру қажет.
Айта кетерлігі, өтінімді тұрғылықты жеріне қарамастан кез келген аймақта беруге болады. Бірнеше облыста бір мезгілде кезекте тұруға рұқсат етілгенімен, жер телімі тек бір рет – кезек қай жерде тезірек келсе, сол жерден беріледі.
Кезектегі кептеліс: Неліктен күту мерзімі ұзақ?
Жер телімін күту мерзімі 5–6 жылдан 10–15 жылға дейін немесе одан да көп уақытты алуы мүмкін. Ең ұзын кезек – ЖТҚ учаскелеріне тиесілі: қазіргі таңда 4 миллионнан астам адам кезекте тұр, ал жыл сайын тек ондаған мың учаске ғана бөлінеді.
Алматы және Астана сияқты ірі қалаларда бос жер іс жүзінде жоқ. Мұның басты себебі – заң талабы: жер берілмес бұрын мемлекет оны қажетті инфрақұрылыммен (су, электр энергиясы) қамтамасыз етуі тиіс, бұл бюджетке үлкен салмақ салады.
Жерді алғаннан кейінгі міндеттемелер
Жер телімін алу – істің тек бастамасы ғана. Азаматтар жерді міндетті түрде игеруі тиіс: ЖТҚ және ЖҚШ үшін үй салу, ал саяжай үшін мақсатына сай пайдалану қажет. Үй пайдалануға берілгенге дейін жер учаскесі жалдау (аренда) құқығында болады. Меншік құқығы құрылыс толық аяқталғаннан кейін ғана ресімделеді. Әдетте жерді игеруге жергілікті әкімдіктермен үш жылға жуық уақыт беріледі, егер бұл мерзімде жер пайдаланылмаса, мемлекет оны қайтарып алуға құқылы.
Кезек реттілігі электронды форматта жүргізілетіндіктен, үшінші тұлғалар арқылы процесті жылдамдату мүмкін емес. Кезек мәртебесін eGov порталында немесе БМЖМК жүйесіндегі жеке профиль арқылы бақылап отыруға болады.
