Соңғы жылдары әлемдегі геосаяси ахуал бұрын-соңды болмаған деңгейде күрделене түсті. Украинадағы соғыс, Таяу Шығыстағы қақтығыстар, АҚШ пен Қытай арасындағы бәсекелестік, Иран төңірегіндегі шиеленіс – мұның бәрі халықаралық тәртіптің өзгеріп жатқанын көрсетеді, деп хабарлайды Arasha.kz ,белгілі сарапшы әрі халықаралық қатынастар зерттеушісі профессор Дэнгтің берген сұхбатына сілтеме жасап.
Белгілі сарапшы әрі халықаралық қатынастар зерттеушісі профессор Дэнгтің пікірінше, бүгінгі оқиғалар жеке-жеке дағдарыстар емес. Ол әлем біртіндеп жаңа жаһандық қақтығысқа қарай бет алып бара жатқанын айтып, болашақтағы ең үлкен қауіп ретінде ашаршылық пен энергетикалық дағдарысты атайды.
АҚШ неге Иранмен қақтығысқа баруға мәжбүр болды?
Профессордың пайымдауынша, Иран төңірегіндегі қақтығыс тек әскери немесе саяси себептерден туындаған жоқ.
Оның айтуынша, АҚШ әлемдік ықпалын сақтап қалу үшін Парсы шығанағындағы жағдайды бақылауда ұстауға тырысады. Себебі әлемдік қаржы жүйесінің негізі саналатын доллардың мәртебесі халықаралық саудаға тәуелді.
Сарапшы Ресей, Қытай және Иран арасындағы ықтимал экономикалық одақ Вашингтон үшін стратегиялық қауіпке айналғанын айтады. Егер бұл мемлекеттер өзара сауданы долларсыз жүргізе бастаса, онда АҚШ-тың әлемдік қаржы жүйесіндегі үстемдігі әлсіреуі мүмкін.
Ормуз бұғазы неге әлем экономикасының жүрегі саналады?
Сұхбаттағы ең маңызды тақырыптардың бірі – Ормуз бұғазы.
Бұл тар өткел арқылы әлемдегі мұнайдың және сұйытылған газдың едәуір бөлігі тасымалданады. Сарапшының пікірінше, Иран дәл осы аймақ арқылы әлемдік экономикаға қысым жасай алады.
Егер Ормуз бұғазы толық немесе жартылай жабылса, мұнай бағасы күрт өседі. Бұл өз кезегінде энергетикалық дағдарысты күшейтіп, азық-түлік бағасының шарықтауына алып келеді.
Себебі қазіргі ауыл шаруашылығы тыңайтқыш, жанармай және логистикаға тәуелді. Энергия қымбаттаған сайын азық-түлік өндірісінің де құны өседі.
Жаһандық ашаршылық қалай басталуы мүмкін?
Профессордың ең даулы болжамдарының бірі – алдағы жылдары әлем ашаршылық қаупіне тап болуы мүмкін деген пікірі.
Оның айтуынша, Парсы шығанағы елдері мұнай экспорттағанымен, азық-түліктің басым бөлігін сырттан алады. Кейбір мемлекеттердің азық-түлік импорты 80-90 пайызға дейін жетеді.
Егер теңіз жолдары бұзылып, әскери қақтығыс ұзаққа созылса, онда азық-түлік жеткізу тізбектері де үзіледі. Бұл әсіресе Таяу Шығыс пен Азиядағы халық тығыз орналасқан мемлекеттерге ауыр соққы болуы мүмкін.
Сарапшы жаһандық ашаршылықтың басты триггері ретінде дәл осы логистикалық жүйелердің күйреуін атайды.
Қытай энергетикалық қақпанға түсуі мүмкін бе?
Дэнгтің пікірінше, Қытайдың басты әлсіздігі – энергияға тәуелділігі.
Бүгінде Қытай тұтынатын энергияның елеулі бөлігі Таяу Шығыстан келеді. Егер Парсы шығанағындағы жағдай нашарлап, мұнай тасымалы қиындаса, Қытай өнеркәсібі де қысымға ұшырайды.
Сонымен қатар АҚШ бақылауындағы теңіз жолдары Қытай үшін стратегиялық тәуекел болып қала береді. Әсіресе Малакка бұғазы Қытай экономикасының маңызды күретамыры саналады.
Сарапшының пайымынша, Вашингтон дәл осы теңіз дәліздерін бақылау арқылы Бейжіңге қысым жасауы мүмкін.
Ресей бұл соғысқа араласа ма?
Сұхбат барысында сарапшы Ресейдің болашақтағы рөліне де тоқталды.
Оның пікірінше, Иранның әлсіреуі Ресейдің ұлттық қауіпсіздігіне де әсер етуі мүмкін. Себебі Иран Ресей мен Қытайды Таяу Шығыспен байланыстыратын маңызды геосаяси көпір болып саналады.
Сондықтан сарапшы белгілі бір кезеңде Мәскеу Иранға қаржылай, экономикалық немесе әскери-техникалық қолдау көрсетуге мәжбүр болуы мүмкін деген болжам айтады.
Оның айтуынша, бұл жағдайда қақтығыс тек Таяу Шығыс аясында қалмай, әлдеқайда ауқымды сипат алуы ықтимал.
Үшінші дүниежүзілік соғыс қазірдің өзінде басталып кеткен жоқ па?
Профессордың ең көп талқыланған мәлімдемесі осы болды.
Ол қазіргі әлемде жүріп жатқан оқиғаларды жекелеген соғыстар емес, бір-бірімен байланысқан үлкен геосаяси текетірестің бөліктері ретінде қарастырады.
Оның пікірінше, Украинадағы соғыс, Иран төңірегіндегі шиеленіс, Қытайға қарсы экономикалық қысым және теңіз жолдары үшін күрес – бәрі бір үлкен жүйенің элементтері.
Сондықтан сарапшы «Үшінші дүниежүзілік соғыс әлі басталады» дегеннен гөрі, «ол қазірдің өзінде жүріп жатыр» деген көзқарасты ұстанады.
Жасанды интеллект бақылау құралына айнала ма?
Сұхбаттың соңғы бөлігінде профессор цифрлық бақылау мәселесін көтерді.
Оның айтуынша, болашақта мемлекеттер азаматтардың онлайн әрекеттерін, төлемдерін және цифрлық іздерін бұрынғыдан да мұқият бақылайтын болады.
Сарапшы жасанды интеллект пен цифрлық сәйкестендіру жүйелері дамыған сайын адамдар туралы жиналатын ақпарат көлемі де арта түсетінін айтты.
Оның болжамынша, бұл үрдіс қауіпсіздік пен тиімділікті арттырумен қатар, жеке өмірге қатысты жаңа сұрақтарды да туындатады.
АҚШ пен Қытай келісімге келе ала ма?
Қызығы, сарапшы әлем толық масштабты соғысқа қарай кетіп бара жатқанын айтқанымен, АҚШ пен Қытай арасындағы үлкен мәміле мүмкіндігін де жоққа шығармайды.
Оның ойынша, Бейжің әлемдік гегемон болудан гөрі экономикалық тұрақтылықты сақтауға көбірек мүдделі.
Сол себепті алдағы жылдары екі алпауыт арасында жаңа экономикалық келісімдер жасалып, жаһандық тәртіптің жаңа үлгісі қалыптасуы мүмкін.
Алайда бұл келісімдердің өзі әлемдегі геосаяси текетіресті толық тоқтатпайды деп санайды.
