Баланың қолына алғаш рет қылқалам ұстағаны, музыкалық аспапта ойнауды үйренгені немесе театр үйірмесіне барғаны – көбіне оның бос уақытын тиімді өткізуінің белгісі ретінде қабылданады. Алайда дәл осы қызығушылық ертең ел экономикасына қажет дизайнерді, режиссерді, сәулетшіні немесе ойын әзірлеушіні қалыптастыруы мүмкін. Қазақстан соңғы жылдары балалардың қосымша білім алуына мол мүмкіндік жасап келеді. Бірақ бір маңызды сұраққа әлі нақты жауап табылған жоқ: неге мыңдаған дарынды бала шығармашылықпен айналысқанымен, кейін сол саланы өмірлік кәсібіне айналдырмайды? Мәселе таланттың жоқтығында емес. Түйін – баланың қабілетін еңбек нарығына дейін жеткізетін тұтас жүйенің әлі толық қалыптаспауында.
Соңғы жылдары мемлекет қосымша білім беру жүйесін кеңейтуге ерекше көңіл бөліп келеді. Елде шығармашылық және спорт бағытындағы мыңдаған ұйым жұмыс істейді. Үкіметтің мәліметінше, ваучерлік қаржыландыру жүйесі іске қосылғалы бері 936 мыңнан астам ваучер беріліп, бүгінде шамамен алты мың ұйым балаларға тегін қызмет көрсетіп отыр. Бұл – өнерге, музыкаға, сурет салуға немесе басқа да шығармашылық бағыттарға қызығатын балалардың қатары көбейіп келе жатқанын білдіреді.
Дегенмен көрсеткіштердің өсуі өздігінен кәсіби кадрлардың көбеюіне әкеліп жатқан жоқ. Балалар үйірмелерге барады, байқауларға қатысады, марапат алады. Бірақ мектеп бітіруге жақындағанда олардың басым бөлігі мүлде басқа мамандықты таңдайды. Бұл құбылысты тек жасөспірімдердің қызығушылығының өзгеруімен түсіндіру жеткіліксіз.
Негізгі мәселе – шығармашылық қабілетті дамытатын орта мен оны мамандыққа айналдыратын тетіктің арасында байланыс әлсіз. Бала өнер мектебін тәмамдайды, бірақ ары қарай қайда баратынын, қандай білім алатынын, бұл салада қандай кәсіптер бар екенін толық білмейді. Көптеген ата-ана да шығармашылық бағытты тұрақты табыс әкелетін мамандық ретінде қабылдай бермейді. Соның салдарынан жылдар бойы қалыптасқан қабілет басқа кәсіптің көлеңкесінде қалып қояды.
Шығармашылықты сақтайтын емес, дамытатын мектеп қажет
Қазіргі білім беру жүйесінде мұғалімнің рөлі бұрынғыдан әлдеқайда кеңейді. Ол тек пән үйретуші емес, оқушының қабілетін байқап, оған дұрыс бағыт көрсете алатын тұлғаға айналуы тиіс. Сондықтан әлемде педагогтердің көшбасшылық қасиетін дамытуға ерекше мән беріліп келеді.
Осы жылдың шілде айында өткен Teach for Qazaqstan жазғы институтындағы арнайы сессия дәл осы мәселеге арналды. ЮНЕСКО ұйымдастырған кездесуде Кембридж университетінің профессоры Дэвид Фрост мұғалімнің лауазымына қарамастан өзгеріс бастай алатынын айтты. Оның пікірінше, мектептегі жаңашылдық директордың шешімімен ғана емес, бастамашыл педагогтердің кәсіби ынтымақтастығы арқылы қалыптасады.
Бұл көзқарастың Қазақстан үшін де маңызы зор. Әсіресе ауыл мектептерінде талантты балалардың қабілетін дер кезінде байқап, олардың әрі қарайғы дамуына жағдай жасау өзекті болып отыр. ЮНЕСКО-ның ауыл және шалғай мектептерді қолдауға бағытталған жобалары да осы мақсатты көздейді. Себебі шығармашылық әлеуеттің тағдыры көбіне оқушының қай өңірде туғанына емес, оның жолын ашатын мұғалімнің болуына байланысты.
Сарапшылардың айтуынша, шығармашылық кәсіптердің дамуы мектеп қабырғасынан басталады. Егер оқушы өз қабілетінің болашақта нақты мамандыққа айналатынын түсінсе, оның таңдауы да саналырақ болады.
Креативті экономика талантты күтпейді
Әлемде шығармашылық индустрия бұрынғыдай тек мәдениет саласының мәселесі емес. Цифрлық дизайн, анимация, сәулет, кино өндірісі, музыка, ойын жасау, мультимедиа және креативті технологиялар көптеген елдің экономикалық өсіміне үлес қосып отыр. ЮНЕСКО дерегіне сәйкес, мәдени және креативті индустриялар әлемдік жалпы ішкі өнімнің шамамен 3 пайызын қалыптастырып, ондаған миллион адамды жұмыспен қамтып келеді. Бұл саладағы қызметкерлердің едәуір бөлігін жастар құрайды.
Қазақстан да осы бағытқа бет бұрып келеді. Мемлекет креативті индустрияны экономиканың жаңа драйверлерінің бірі ретінде дамытуға басымдық беріп отыр. Алайда мұндай мақсатқа тек шығармашылық хабтар ашу немесе жаңа жобаларды қаржыландыру арқылы жету мүмкін емес. Ең алдымен, баланың қабілеті үзілмейтін білім беру тізбегі қажет.
Бұл тізбек үйірмеден басталып, колледжге, жоғары оқу орнына, өндірістік тәжірибеге, алғашқы жұмыс орнына дейін жалғасуы тиіс. Сонда ғана шығармашылық қызығушылық өмірлік кәсіпке айналады.
Егер бүгін өнер мектебінде білім алған бала он жылдан кейін сәулетші, режиссер, композитор немесе цифрлық дизайнер болып қалыптасса, онда қосымша білімге салынған инвестиция өз нәтижесін берді деуге болады. Ал егер мыңдаған диплом мен байқау жеңімпаздары еңбек нарығына жетпей қалса, мәселе балалардың қабілетінде емес, сол қабілетті сақтап қалатын жүйеде деген сөз.
Қазақстан үшін келесі маңызды қадам – үйірмелердің санын көбейту емес, таланттың жоғалып кетпеуіне жағдай жасау. Өйткені болашақтың экономикасы табиғи ресурстармен ғана емес, шығармашылық ойлайтын адамдардың әлеуетімен де өлшенеді.
