Қазақстанда тұрақты әрі сапалы экономикалық өсімге қол жеткізу мәселесі жиі көтеріледі. Ол үшін жаңа жобалар, экономиканы әртараптандыру және заманауи технологияларды енгізу қажет екені белгілі. Алайда өсімнің жаңа көздерін тек жаңа салалардан емес, елде бұрыннан қалыптасқан өндірістерден де іздеуге болады.
Осындай мүмкіндігі жоғары бағыттардың бірі – металлургия. Қазақстанның мол шикізат қоры металдарды терең өңдеуге негізделген өндірістік кластерлер қалыптастыруға мүмкіндік береді. Соның ішінде мыс өндірісінің әлеуеті ерекше.
Мысқа әлемдік сұраныс бұрыннан жоғары. Ал жасанды интеллект, дата-орталықтар, электр көліктері мен жаңартылатын энергетиканың дамуы бұл металға деген қажеттілікті одан әрі арттырып отыр. Электроника мен электр желілерін дамытуда да мыс негізгі шикізаттың бірі саналады.
Қазіргі уақытта Қазақстан мыс рудасы мен концентратының едәуір бөлігін өңдеудің бастапқы сатысында экспорттайды. Ұлттық статистика бюросының келтірілген деректеріне сәйкес, 2024 жылы елден 1,8 млн тонна мыс рудасы мен концентраты 3,14 млрд долларға экспортталған. 2025 жылы экспорт көлемі 1,4 млн тоннадан асып, құны 2,8 млрд доллар болған. Ал 2026 жылдың қаңтар–шілде айларында 845 мың тонна өнім 2,3 млрд долларға сатылған.
Бұл экспорт Қазақстанға айтарлықтай валюталық түсім әкеледі. Дегенмен шикізатты ел ішінде тереңірек өңдеу арқылы одан да жоғары экономикалық нәтиже алуға болады.
Мыс концентраты – өндірістік тізбектің тек алғашқы кезеңі. Одан кейін балқыту, қара мыс пен анодтық мыс өндіру, тазарту, катодтық мыс, мыс сымдары мен кабельдер шығару сияқты сатылар бар. Тізбектің соңында техникалық компоненттер мен дайын жабдықтар өндіруге дейін баруға болады.
Әрбір жаңа өңдеу кезеңі өнімнің қосылған құнын арттырады. Сонымен бірге жаңа кәсіпорындар мен жұмыс орындары ашылып, білікті мамандарға, энергетикаға, көлікке және сервистік қызметтерге сұраныс өседі.
Осылайша, шикізатты экспорттаумен шектелмей, Қазақстан оның айналасында толыққанды өнеркәсіптік экожүйе қалыптастыра алады.
Мыс концентратының тағы бір артықшылығы – оның құрамында алтын, күміс және басқа да коммерциялық маңызы бар компоненттер кездесуі мүмкін. Заманауи металлургиялық кәсіпорындар оларды өңдеу кезінде бөліп алуға мүмкіндік береді.
Мыс балқыту өндірісінің жанама өнімі ретінде күкірт қышқылын да алуға болады. Ол, соның ішінде, уран және химия өнеркәсібіне қажетті маңызды шикізат саналады.
Жаһандық нарықта мысқа деген сұраныстың болашақта одан әрі өсуі күтіледі. Электр желілері, жаңартылатын энергия көздері, электромобильдер, дата-орталықтар және жасанды интеллект инфрақұрылымы мыс көлемін көп қажет етеді.
Халықаралық энергетикалық агенттіктің бағалауына сәйкес, қазіргі жобалар қарқыны сақталса, 2035 жылға қарай әлемдік мыс нарығында ұсыныс тапшылығы туындауы ықтимал.
Қазақстанның бұл бағыттағы бастапқы мүмкіндігі бар. Елде шикізат базасы, металлургиялық өндіріс және жаңғыртылып жатқан энергетикалық әрі көлік инфрақұрылымы қалыптасқан.
Сондықтан келесі қадам ретінде жаңа мыс балқыту қуаттарын іске қосып, кейін катодтық мыс өндірісін ұлғайтуға және экономикалық тұрғыдан тиімді болған жағдайда жоғары технологиялық өнімдер шығаруға көшуге болады.
Өндірістік тізбектің неғұрлым көп бөлігі Қазақстанда орналасса, табиғи ресурстардан түсетін құнның соғұрлым үлкен үлесі ел ішінде қалады. Бұл жалақы, салық, инвестиция, технология және кәсіби құзыреттер түрінде экономикаға қайта оралады.
Сондықтан тұрақты экономикалық өсімнің бір тетігі – шикізат экспортын біртіндеп азайтып, дәстүрлі салаларда жаңа өңдеу сатыларын игеру. Қазіргі жаһандық бәсеке ресурстың өзіне ғана емес, сол ресурстан ең жоғары қосылған құн жасай алатын өндірістерге де бағытталып отыр.
