Адамның мәдениеті мен тәрбиесі кейде үлкен істерінен емес, күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерінен байқалады. Соның бірі – амандасу. Бір ауыз сәлемнің өзінде ізет, құрмет, ықылас пен адамгершілік қасиеттер тоғысқан. Қазақ халқы ежелден осы қарапайым әрекетке ерекше мән беріп, оны тәрбие мен әдептің бастауы санаған.
Бұрын қазақ даласында кездескен адамдар бір-бірінің хал-жағдайын сұрасып, отбасының, ағайын-туыстың, ел-жұрттың амандығына қызығушылық танытқан. «Мал-жаның аман ба?», «Ел-жұртың тыныш па?» деген сөздер жай ғана сұрақ емес, адамның айналасына деген жанашырлығын білдіретін ұғымдар еді. Ал жасы кішінің үлкенге бірінші болып сәлем беруі – ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан әдеп нормасы.
Алайда уақыт өте келе адамдардың қарым-қатынас жасау тәсілі де өзгерді. Әсіресе қалалық өмір салты, ақпараттық технологиялар мен жаһандану күнделікті әдеттерге әсер етті. Қазір бір-бірін көрсе де амандасуға асықпайтындар, танысын байқамағандай өте шығатындар аз емес. Осыған байланысты ұлттық амандасу әдебін қайта жаңғырту мәселесі қоғамда жиі көтеріле бастады.
Амандасу әдебі – ұлттық құндылықтың бір бөлігі
2026 жылғы 23 тамызда Құрылтай депутаттарын сайлау кезінде дауыс бергеннен кейін журналистермен әңгімелескен Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдағы амандасу мәдениетіне қатысты пікір білдірді.
Президент күнделікті кездесулерде ер адамдардың бір-бірімен құшақтасып, сүйісіп амандасуы, сондай-ақ ерлер мен әйелдердің беттен сүйісіп сәлемдесуі қазақтың дәстүрлі әдеп нормаларына тән емес екенін атап өтті.
Бұл пікір қоғамда түрлі көзқарас тудырды. Бірі ұлттық болмысты сақтаудың қажеттігін айтса, енді бірі амандасу адамның жеке таңдауы мен қарым-қатынас ерекшелігіне байланысты екенін алға тартты.
Дегенмен бұл талқылау маңызды бір мәселені күн тәртібіне шығарды. Ол – қазіргі қоғамда ұлттық әдептің қаншалықты сақталып жүргені. Өйткені дәстүрді құрметтеу тек мерекелерде ұлттық киім киіп, салт-жоралғыларды орындаумен шектелмейді. Ол күнделікті өмірдегі мінез-құлық пен қарым-қатынастан да көрініс табуы керек.
«Сәлем!» – ортақ мәдениетті қалыптастырудың жолы
Қазақтың амандасу дәстүрін жаңғырту туралы мәселені қоғам қайраткері, журналист Нұртөре Жүсіп те бірнеше жылдан бері көтеріп келеді.
Ол 2020 жылы жарық көрген «Замандас, кездескенде есіңе алып, амандас!» атты мақаласында адамдардың бір-бірімен сәлемдесу мәдениетіне назар аударған болатын. Автор үлкенге бірінші болып сәлем беру, оның жағдайын сұрау және батасын алу қазақ тәрбиесінде айрықша орын алғанын атап өткен.
Нұртөре Жүсіптің пікірінше, амандасу – адамның өзгені құрметтейтінін көрсететін қарапайым әрі маңызды белгі. Осыған байланысты ол ұлттық сипаттағы сәлемдесу үлгісін кеңінен қолдануды ұсынған.
2026 жылғы шілдеде берген сұхбатында да ол Қазақстан қоғамына ортақ амандасу үлгісін қалыптастыру идеясын қайта қозғады. Оның ұсынысы бойынша, көпшілік ортада қолды кеуде тұсына қойып, «Сәлем!» деп амандасуға болады. Мұндай тәсіл үлкен жиындарда әр адаммен жеке қол алысып шығу мүмкін болмаған жағдайда да ыңғайлы.
Бұл бастаманың тағы бір қыры – мемлекеттік тілдің қоғамдық ортадағы қолданысын арттыру. Өйткені «Сәлем» сөзі қысқа, түсінікті әрі әртүрлі этнос өкілдері үшін де үйренуге оңай. Осындай қарапайым тілдік дағдылар қоғамда қазақ тілінің күнделікті қолданысын кеңейтуге ықпал ете алады.
Қазақтың дәстүрінде амандасудың да өз тәртібі болған
Қазақ халқының амандасу дәстүрі бір ғана қалыппен шектелмеген. Әр жағдайдың, әр кездесудің өзіндік ерекшелігі болған. Адамның жасы, туыстық жақындығы және кездесудің сипаты ескерілген.
Мәселен, жасы кіші адам үлкенге бірінші болып сәлем берген. Ер азаматтар көбіне қол алысып, бір-бірінің жағдайын сұрасқан. Ал үлкен кісіге құрмет көрсету үшін бас изеу немесе оң қолды кеудеге қою секілді ишаралар қолданылған.
Сонымен қатар ұзақ уақыт көріспеген туыстар мен жақын адамдардың құшақтасып қауышуы да қазаққа жат дәстүр емес. Мұнда күнделікті амандасу мен сағынысып көрісудің арасындағы айырмашылықты түсіну маңызды.
Этнограф Досымбек Қатыра да қазақтың амандасу дәстүрінде осындай ерекшеліктер болғанын айтады. Оның пікірінше, ұзақ уақыт жүздеспеген адамдардың құшақтасып амандасуы табиғи құбылыс болғанымен, күнделікті кездесулерде сәлемдесу көбіне қарапайым әрі ұстамды түрде жүзеге асқан.
Демек, дәстүрдің мәні белгілі бір қимылды міндетті түрде қайталауда емес, әрбір әрекеттің орнын білу мен әдеп сақтауда жатыр.
Үлкенге құрмет, кішіге ізет
Ақын, драматург, мемлекет және қоғам қайраткері Нұрлан Оразалин де амандасудың адам арасындағы сыйластықты қалыптастырудағы рөліне ерекше мән берген.
Оның пайымдауынша, сәлемдесу – адамның басқаға деген ықыласы мен құрметін білдіретін қарым-қатынас түрі. Сонымен бірге күнделікті амандасу мен ұзақ уақыттан кейінгі қауышуды бір ұғым ретінде қарастыруға болмайды. Әрқайсысының өз орны бар.
Қазақстан Жазушылар одағының басқарма төрағасы Мереке Құлкенов те қазақтың амандасу дәстүрінде үлкен мен кішінің арасындағы сыйластық ерекше болғанын атап өткен. Жасы кіші адам алдымен сәлем берсе, үлкен кісі оған жылы жауап қатып, ақ тілегін білдірген.
Осыдан қазақы амандасудың тағы бір ерекшелігін байқауға болады. Ол тек жасы үлкен адамға құрмет көрсетумен шектелмейді. Үлкеннің де кішіге ықылас танытып, жақсы сөз айтуы маңызды болған. Яғни бұл – екі тараптың да адамгершілік қасиетін көрсететін өзара сыйластық үлгісі.
Әдептілік отбасындағы тәрбиеден басталады
Баланың амандасу мәдениеті ең алдымен отбасында қалыптасады. «Үлкенге сәлем бер», «Көрген адамыңмен амандас», «Ата-әжеңнің батасын ал» деген қарапайым сөздер арқылы ата-ана баласына ұлттық тәрбиенің негіздерін үйретеді.
Бұл жерде балаға тек сәлем берудің тәртібі ғана түсіндірілмейді. Ол арқылы үлкенді сыйлау, өзгенің көңілін ескеру, айналасындағы адамдарға құрметпен қарау сияқты қасиеттер қалыптасады.
Амандасу дағдылары білім беру жүйесінде де ұлттық әдептің маңызды бөлігі ретінде қарастырылады. Оқушыларға танысу, сәлемдесу, өтініш айту және қоштасу кезінде әдеп нормаларын сақтау үйретіледі.
Алайда мұндай тәрбиенің нәтижелі болуы үшін үлкендердің жеке үлгісі қажет. Бала ата-анасының көршісімен амандасып, үлкендерге құрмет көрсетіп жүргенін көрсе, сол әрекетті күнделікті әдетіне айналдырады. Сондықтан ұлттық тәрбиені қалыптастыруда отбасының орны ерекше.
Қала өмірі адамдарды бір-бірінен алыстатты ма?
Қазіргі мегаполистерде адамдардың өмір сүру қарқыны жылдам. Таңертең жұмысқа асығу, күнделікті шаруалар мен телефонға тәуелділік қарым-қатынасқа да әсер етіп отыр.
Бір подъезде тұратын көршілердің бір-бірін танымайтыны, лифтіде кездескен адамдардың үнсіз тұрғаны, тіпті күн сайын жүздесетін әріптестердің де амандасуды ұмытып кететіні кездеседі.
Әрине, әр адамның жеке кеңістігі мен қарым-қатынас жасау ерекшелігі бар. Дегенмен сәлемдесу адамның жеке шекарасын бұзбайды. Керісінше, ол айналадағы адамдарға деген қарапайым ілтипатты білдіреді.
Кейде бір ауыз жылы сөздің өзі адамның көңіл күйіне әсер етуі мүмкін. «Қайырлы таң!», «Сәлеметсіз бе?», «Ассалаумағалейкүм!» деген сөздер көп уақыт алмайды. Бірақ осындай шағын әрекеттер қоғамдағы өзара сенім мен ізгілікті нығайтуға көмектеседі.
Дәстүрді сақтау – өткенге оралу емес
Қазіргі Қазақстан – түрлі этнос пен мәдениеттің өкілдері өмір сүретін заманауи мемлекет. Сондықтан қоғамдағы қарым-қатынас формаларының өзгеруі заңды құбылыс. Дегенмен жаңашылдық ұлттық құндылықтарды ұмыту дегенді білдірмеуі керек.
Дәстүрді сақтау дегеніміз – өткен заманның барлық әрекетін сол күйінде қайталау емес. Ең бастысы, оның негізінде жатқан адамгершілік қағидаларын жоғалтпау. Ал қазақтың амандасу мәдениетінің түпкі мәні – құрмет, ізет, ықылас және өзара сыйластық.
Ұлттық болмыс күнделікті өмірде көрініс тапқанда ғана шынайы сақталады. Ол үшін күрделі бастамалар жасаудың қажеті жоқ. Үлкенге бірінші болып сәлем беру, көршімен амандасу, таныс адамның халін сұрау – мәдениетті қоғам қалыптастырудың қарапайым қадамдары.
Қоғамның рухани деңгейі кейде үлкен мінберлерде айтылған сөздерден емес, адамдардың күнделікті қарым-қатынасынан байқалады. Өйткені адамға құрмет көрсету үшін көп нәрсе қажет емес. Кейде шын көңілден айтылған бір ауыз «Сәлемнің» өзі жеткілікті.
