Шанхай ынтымақтастық ұйымының ауқымы кеңейіп, оның күн тәртібі қауіпсіздік мәселелерінен бөлек, экономика, сауда, инвестиция, көлік және технологиялық даму бағыттарын да қамтып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, ШЫҰ-ның жаңа кезеңдегі басты міндеттерінің бірі – мемлекеттер арасындағы өзара экономикалық байланысты күшейтіп, нақты бірлескен жобаларға жол ашу.
Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ұйым аясындағы сауда-инвестициялық кедергілерді азайту, цифрлық рәсімдерді енгізу, көлік дәліздерін дамыту және жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастықты кеңейту жөнінде бірқатар бастама көтерді. Бұл ұсыныстар Қазақстанның транзиттік әлеуеті мен цифрландыру саласындағы тәжірибесін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
ШЫҰ-ның экономикалық әлеуеті, Қазақстанның ұйымдағы мүмкіндіктері және Мемлекет басшысының бастамаларының перспективалары туралы экономист-профессор Марат Сейдахметов пікір білдірді.
- Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның ШЫҰ аясындағы сан қырлы әріптестікті сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтеру үшін бар күш-жігерін жұмсауға дайын екенін мәлімдеді. Жалпы, Қазақстанның осы бағыттағы күш-жігерін қалай бағалайсыз? Бұл ретте Мемлекет басшысы жүргізіп отырған көпвекторлы саясаттың маңызы қандай?
- Меніңше, Қазақстанның Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) аясындағы саясатын өңірлік тұрақтылықты сақтай отырып, экономикалық және дипломатиялық мүмкіндіктерді кеңейтуге бағытталған прагматикалық саясат деп бағалауға болады.
Біріншіден, Қазақстан ШЫҰ-ны тек қауіпсіздік ұйымы ретінде емес, сауда-экономикалық, көлік-логистикалық, энергетикалық, цифрлық және гуманитарлық ынтымақтастықтың кең платформасы ретінде дамытуға күш салып келеді.
Екіншіден, Қазақстан үшін ШЫҰ-ның экономикалық маңызы ерекше. Еуразияның дәл ортасында орналасқан еліміз Қытай – Орталық Азия – Ресей – Еуропа бағыттарын байланыстыратын көлік-логистикалық хабқа айналу мүмкіндігін пайдаланып отыр. Сондықтан ШЫҰ аясындағы көлік дәліздері, инвестиция, сауда, энергетика және өндірістік кооперация Қазақстанның ұлттық экономикалық мүдделерімен тікелей үндеседі.
Үшіншіден, Президент Тоқаевтың көпвекторлы сыртқы саясаты Қазақстанның ШЫҰ-дағы белсенділігін ерекше маңызды етеді. Қазақстан ШЫҰ ішінде Қытаймен және Ресеймен стратегиялық байланыстарын дамыта отырып, Үндістанмен, Орталық Азия елдерімен және басқа да мемлекеттермен әріптестігін қатар нығайтып келеді. Бұл – белгілі бір геосаяси орталыққа тәуелді болмай, ұлттық мүддеге негізделген теңгерімді саясат жүргізудің көрінісі.
Менің ойымша, көпвекторлы саясаттың басты құндылығы – «бір тарапты таңдау» емес, Қазақстан үшін тиімді барлық бағыттармен конструктивті диалог жүргізу. Бұл ұстаным қазіргі күрделі геосаяси жағдайда елдің егемендігін, экономикалық тұрақтылығын және халықаралық маневр мүмкіндігін күшейтеді. Қазақстанның БҰҰ қағидаттарына және көпжақты ынтымақтастыққа басымдық беруі де осы саясаттың негізін құрайды.
Сондықтан Президенттің «ШЫҰ аясындағы сан қырлы әріптестікті сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтеру» жөніндегі ұстанымын Қазақстанның халықаралық беделін арттырумен қатар, нақты экономикалық пайдаға бағытталған прагматикалық дипломатияның жалғасы деп бағалаймын.
Қорытындысында, Қазақстанның ШЫҰ-дағы белсенділігі үш негізгі мақсатқа қызмет етеді: қауіпсіздік – экономикалық даму – ұлттық мүддені қорғау. Ал көпвекторлы саясат осы үш мақсатты теңгерімді түрде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін негізгі сыртқы саяси құрал болып отыр.
- Қазақстан Президенті ШЫҰ әскери-саяси блок емес екенін және қандай да бір мемлекетке қарсы бағытталмағанын атап өтті. Тоқаевтың бұл ұстанымымен келісесіз бе? Геосаяси бәсекелестік күшейіп отырған қазіргі жағдайда ұйымның дәл осындай форматты сақтауы қаншалықты маңызды?
- Иә, бұл ұстаныммен толық келісуге болады. Меніңше, ШЫҰ-ның әскери-саяси блокқа айналмауы – оның басты стратегиялық артықшылықтарының бірі.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ның әскери-саяси блок логикасынан тыс әрекет ететінін және қандай да бір мемлекетке қарсы бағытталмағанын атап өтті. Бұл ұстаным 2026 жылғы Бішкек декларациясында да бекітілді: ұйым ашықтық, теңдік, егемендікті құрметтеу және өзара сенім қағидаттарына сүйенетіні көрсетілді.
Біріншіден, бұл формат ШЫҰ-ның географиялық және саяси әртүрлілігін сақтауға мүмкіндік береді. Ұйым құрамында саяси жүйесі, экономикалық моделі және сыртқы саяси мүдделері әртүрлі мемлекеттер бар. Оларды ортақ әскери-саяси блокқа біріктіру өте күрделі болар еді. Ал ғэкономикалық даму, терроризммен күрес, көлік дәліздері, энергетика, цифрландыру және гуманитарлық байланыстар сияқты ортақ мәселелерде ынтымақтастық әлдеқайда тиімді.
Екіншіден, қазіргі геосаяси текетірес жағдайында ШЫҰ-ның «қарсы блок» емес, диалог алаңы болып қалуы ерекше маңызды. Әлемде «блоктық ойлау» күшейген сайын мемлекеттер арасында сенім азаяды. Сондықтан ШЫҰ-ның негізгі құндылығы – әртүрлі елдерді бір үстел басында ұстап, пікір қайшылығына қарамастан диалог жүргізуге мүмкіндік беруінде. Тоқаевтың өзі қазіргі кезеңде геосаяси бәсекелестік күшейіп, халықаралық сенім әлсіреп отырғанын атап өтті.
Үшіншіден, бұл Қазақстанның ұлттық мүддесіне толық сәйкес келеді. Қазақстан үшін Ресеймен, Қытаймен және Орталық Азия елдерімен байланыс маңызды болғанымен, еліміздің сыртқы саясаты бір ғана геосаяси орталықпен шектелмеуі керек. ШЫҰ-ны ашық көпжақты ұйым ретінде сақтау Қазақстанға егемендігін нығайтып, экономикалық және дипломатиялық маневр мүмкіндігін кеңейтуге жағдай жасайды.
Меніңше, ШЫҰ-ның болашақтағы негізгі формуласы: «қауіпсіздік үшін ынтымақтастық, даму үшін экономикалық әріптестік, ал даулар үшін – диалог» болуы керек.
Сондықтан Қасым-Жомарт Тоқаевтың бұл ұстанымы жай дипломатиялық мәлімдеме емес. Ол Қазақстанның көпвекторлы, прагматикалық және қақтығыстарды емес, келісім мен өзара тиімді ынтымақтастықты қолдайтын сыртқы саясатының нақты көрінісі.
- Мемлекет басшысы «Шанхай ондығына» кіретін барлық елдер үшін айрықша маңызға ие негізгі бағыттардың бірі ретінде өзара сенім мен қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты нығайтуды атады. Сіздің ойыңызша, қазіргі таңда ШЫҰ күн тәртібінде қандай мәселелер басымдыққа ие болуы керек?
- Меніңше, қазіргі жағдайда ШЫҰ күн тәртібі қауіпсіздік мәселесін экономикалық даму және технологиялық ынтымақтастықпен ұштастыра отырып қалыптасуы керек. 2026 жылғы 1 қыркүйектегі Бішкек саммитінің қорытындылары да осы бағыттарды айқын көрсетті: ұйым терроризм, экстремизм, есірткі және киберқылмысқа қарсы күресті, жасанды интеллектіні қауіпсіз пайдалануды, көлік байланысын, энергетика мен экономикалық кооперацияны басымдықтарға жатқызды.
Бірінші басымдық – өзара сенім және стратегиялық қауіпсіздік.
Қазіргі геосаяси жағдайда ШЫҰ-ға мүше елдердің арасында тұрақты диалог пен сенім тетіктерін күшейту өте маңызды. Осы тұрғыдан Президент Тоқаевтың стратегиялық тұрақтылық пен сенім шаралары жөніндегі министрлік конференциясын өткізу туралы ұсынысы өте өзекті.
Екінші – терроризм, экстремизм, есірткі және киберқауіптермен бірлескен күрес.
Бұл қауіптердің ерекшелігі – олардың мемлекеттік шекарамен шектелмеуінде. Сондықтан барлау ақпараттарымен алмасу, шекаралық қауіпсіздік, киберқылмысқа қарсы бірлескен іс-қимыл және жаңа технологиялардың теріс пайдаланылуына жол бермеу ШЫҰ-ның нақты практикалық бағыты болуы тиіс. Бішкек декларациясында осы бағыттар бойынша жаңа қауіпсіздік құрылымдарын қалыптастыру да қарастырылған.
Үшінші – экономикалық және көлік-логистикалық байланыстар.
ШЫҰ-ның болашағы тек саяси декларациялармен емес, нақты ортақ жобалармен өлшенуі керек. Қазақстан үшін бұл әсіресе маңызды: жаңа көлік дәліздері, шекарадан өтуді жеңілдету, цифрлық кеден, сауда рәсімдерін цифрландыру және транзиттік әлеуетті пайдалану Қазақстанның Еуразиялық көлік хабы ретіндегі рөлін күшейтеді. Бішкек саммитінде жаңа көлік дәліздері мен бірыңғай цифрлық жүйелер мәселесі де көтерілді.
Төртінші – технологиялық және цифрлық қауіпсіздік.
Жасанды интеллект, деректер қауіпсіздігі, цифрлық сауда және киберкеңістік алдағы жылдары ШЫҰ-ның жаңа күн тәртібінің маңызды бөлігіне айналады. Меніңше, ұйым «қауіпсіз цифрландыру» қағидатын қалыптастырып, мемлекеттер арасында AI саласындағы тәжірибе, кадр және технология алмасуды күшейтуі қажет.
Бесінші – энергетикалық және азық-түлік қауіпсіздігі.
Еуразиядағы ірі энергетикалық және ауыл шаруашылығы өндірушілері мен тұтынушыларының басын қосатын ШЫҰ үшін тұрақты энергия және азық-түлік жеткізу тізбектерін қалыптастыру стратегиялық мәнге ие.
Алтыншы – гуманитарлық ынтымақтастық.
Білім, ғылым, мәдениет, жастар және академиялық мобильдік салаларындағы байланыстар халықтар арасындағы өзара түсіністікті арттырады. Бұл ұзақ мерзімді сенімнің ең мықты негіздерінің бірі.
Ең бастысы, ШЫҰ геосаяси қарсыластық алаңына емес, ортақ проблемаларды шешетін практикалық ынтымақтастық платформасына айналуы қажет. Оның 2026 жылғы Бішкек декларациясында ұйымның әскери-саяси блок еместігі және басқа мемлекеттерге қарсы бағытталмайтыны тағы да бекітілуі осы қағидаттың маңызын көрсетеді.
Қазақстан үшін бұл тәсіл ерекше тиімді: қауіпсіздік – тұрақтылықты, көлік пен сауда – экономикалық өсімді, ал цифрландыру мен AI – жаңа сапалы дамуды қамтамасыз етеді.
- Қазақстан сауда-инвестициялық кедергілер барынша азайтылған, цифрлық рәсімдер енгізілген және көлік-логистикалық байланысы дамыған ШЫҰ-ның кең ауқымды сауда-инвестициялық кеңістігін қалыптастыруды ұсынып отыр. Бұл бастаманың болашағын қалай бағалайсыз? Қазақстан Президентінің осы бағыттағы ұсыныстарының ішінде сізге қайсысы ерекше қызықты көрінді?
- Меніңше, бұл бастаманың болашағы өте жоғары. Себебі Қазақстан ұсынып отырған модель ШЫҰ-ны тек саяси диалог алаңы емес, нақты экономикалық нәтиже беретін интеграциялық кеңістікке айналдыруға бағытталған. Президент Тоқаевтың өзі қазіргі экономикалық әлеует толық пайдаланылмай отырғанын айтып, кедергілерді азайту, цифрлық рәсімдерді енгізу және көлік-логистикалық байланыстарды дамыту арқылы уағдаластықтарды нақты жобаларға айналдыруды ұсынды.
Мен бұл бастаманың үш негізгі артықшылығын атап өтер едім.
Біріншісі – саудадағы кедергілерді азайту.
ШЫҰ елдері арасындағы сауда көлемін ұлғайту үшін тек саяси келісімдер жеткіліксіз. Кедендік рәсімдерді жеңілдету, техникалық стандарттарды жақындату, құжат айналымын цифрландыру және шекарадан өту уақытын қысқарту қажет. Бұл бизнес үшін нақты экономикалық тиімділік береді.
Екіншісі – цифрлық «бір терезе» қағидаты.
Меніңше, бұл ұсыныстың ең маңызды элементтерінің бірі. Қазақстанның өзі Smart Cargo платформасы арқылы кедендік, логистикалық және коммерциялық қызметтерді бір цифрлық ортаға біріктіру бағытында тәжірибе жинақтап отыр. Президенттің айтуынша, бұл жүйе әкімшілік кедергілер мен транзит уақытын қысқартуға бағытталған.
Сондықтан Қазақстанның ШЫҰ көлемінде цифрлық сауда-логистикалық кеңістік құру идеясын ерекше маңызды деп санаймын. Егер мемлекеттер өзара электрондық құжаттарды мойындап, кедендік ақпаратпен автоматты алмасуды жолға қойса, бұл шекарадағы бюрократияны түбегейлі өзгерте алады.
Үшіншісі – көлік-логистикалық интеграция.
Қазақстанның географиялық жағдайы бұл бағытта үлкен мүмкіндік береді. «Шығыс–Батыс», «Солтүстік–Оңтүстік» және Транскаспий халықаралық көлік бағытының дамуы еліміздің Еуразиядағы транзиттік рөлін күшейтеді.
Президент ұсынған индустриялық консорциумдар құру тетігі ерекше назар аударуға тұрарлық. Себебі бұл жай ғана тауар саудасын емес, ШЫҰ елдерінің бірлескен өндірісін, технология трансферін және инвестициялық кооперациясын дамытуға мүмкіндік береді. Президент бұл механизмді пилоттық жоба ретінде енгізуді ұсынды.
Мысалы, Қазақстан шикізат пен өндірістік алаң ұсынса, Қытай – технология мен инвестиция, Орталық Азия елдері – еңбек ресурсы мен нарық, ал басқа серіктестер – технологиялық немесе қаржылық компонент бере алады. Нәтижесінде «тауар сатып алу» моделінен «бірлесіп өндіру» моделіне көшуге мүмкіндік туады.
Сондықтан мен бұл ұсынысты ШЫҰ-ның экономикалық күн тәртібіндегі ең перспективалы бастамалардың бірі деп бағалаймын.
Қорытындылай айтқанда, Қазақстан ұсынып отырған модельді шартты түрде былай көрсетуге болады:
аз кедергі → цифрлық рәсім → жылдам логистика → инвестиция → бірлескен өндіріс → жаңа экономикалық өсім.
Егер осы тізбек нақты іске асса, ШЫҰ жай ғана мемлекеттер арасындағы келіссөз алаңы емес, Еуразиядағы жаңа сауда-инвестициялық және өндірістік кооперация кеңістігіне айнала алады. Ал Қазақстан мұндай кеңістіктің географиялық тұрғыдан да, экономикалық тұрғыдан да маңызды байланыстырушы буыны болуға толық мүмкіндігі бар.
- Қазақстан жасанды интеллект және цифрлық технологиялар саласындағы халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуді ұсынып отыр. Бүгінде бұл бағыт қаншалықты өзекті? Осы саладағы даму тәжірибесін ескерсек, Қазақстан қандай үлес қоса алады? Қазақстанның цифрландыру бағытындағы атқарып жатқан жұмыстарын қалай бағалайсыз?
- Менің ойымша, бұл бағыт аса өзекті және стратегиялық маңызы бар. Бүгінде жасанды интеллект жай ғана цифрлық құрал емес, экономиканың өнімділігіне, мемлекеттік басқарудың тиімділігіне, білім мен ғылымның сапасына және елдің технологиялық егемендігіне ықпал ететін факторға айналды. Қазақстан Президентінің 2026 жылды «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялауы да осы басымдықтың мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілгенін көрсетеді.
Қазақстан ШЫҰ-ға не ұсына алады?
Меніңше, Қазақстанның ең үлкен үлесі – тәжірибе алмасумен шектелмей, ШЫҰ елдерінің ортақ AI экожүйесін қалыптастыруға қатысуы. Президент Тоқаев та дәл осыны – технологияларды бірлесіп әзірлеу, ғылыми-инновациялық әлеуетті біріктіру және кадрлық құзыреттерді арттыруды ұсынды.
Қазақстан мына бағыттарда нақты үлес қоса алады:
мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және AI енгізу тәжірибесімен бөлісу;
электрондық үкімет пен цифрлық платформаларды дамыту тәжірибесін ұсыну;
қазақ және басқа түркі тілдеріне арналған ұлттық тілдік AI-модельдер бойынша ынтымақтастықты дамыту;
AI саласында бірлескен ғылыми зерттеулер мен стартап-жобаларды іске қосу;
ШЫҰ елдері арасында цифрлық кадрлар мен мамандар алмасуын жолға қою;
киберқауіпсіздік, деректерді қорғау және AI-ді жауапты пайдалану бойынша ортақ стандарттар әзірлеуге қатысу.
Қазақстанның цифрландыру тәжірибесі қалай бағаланады?
Қазақстан бұл салада белгілі бір институционалдық база қалыптастырып үлгерді. eGov, eGov Mobile, Smart Bridge, E-license және басқа цифрлық сервистер мемлекеттік қызмет көрсетудің жаңа моделін қалыптастырды.
Ең маңызды мәселе – технологияны енгізу емес, оны өндіру
Меніңше, Қазақстанның келесі кезеңдегі басты мақсаты дайын шетелдік AI технологияларын тұтынушы ел болу емес, өз технологиялық шешімдерін әзірлейтін мемлекетке айналу болуы керек.
Ол үшін төрт нәрсе шешуші: ғылым + деректер + есептеу инфрақұрылымы + кадр.
Осы төрт элемент қалыптасса, Қазақстан ШЫҰ кеңістігінде тек цифрлық тәжірибесімен бөлісіп қана қоймай, AI шешімдерін әзірлейтін және экспорттайтын өңірлік орталықтардың біріне айнала алады.
Қорытындылай келе, Президенттің ШЫҰ аясында AI және цифрлық технологиялар бойынша халықаралық ынтымақтастықты кеңейту жөніндегі ұсынысы – уақыт талабына толық сәйкес келеді. Ең перспективалысы – ШЫҰ елдерінің ортақ AI экожүйесін, ғылыми консорциумдарын және цифрлық платформаларын қалыптастыру.
- Президент Тоқаев Шанхай ынтымақтастық ұйымын реформалау мәселесінің өзектілігін атап өтті. Сіздің ойыңызша, мұндай қажеттілік қашаннан бері пісіп-жетілді? ШЫҰ алдағы уақытта қандай бағытта дамуы керек?
- Меніңше, ШЫҰ-ны реформалау қажеттілігі соңғы жылдары, әсіресе ұйымның кеңеюі мен күн тәртібінің күрделенуіне байланысты пісіп-жетілді. Қазір ұйым тек қауіпсіздік мәселелерімен шектелмей, экономика, инвестиция, көлік, цифрландыру және жасанды интеллект бағыттарына белсенді шығуда.
Алдағы кезеңде ШЫҰ қауіпсіздік пен өзара сенімді нығайтуға, экономикалық интеграцияны тереңдетуге, көлік-логистикалық байланыстарды дамытуға және цифрлық технологиялар мен AI саласындағы ынтымақтастықты күшейтуге бағытталуы керек.
Ең бастысы – реформаның нәтижесі жаңа құрылымдар санымен емес, нақты ортақ жобалар мен экономикалық нәтижелермен өлшенуі тиіс. Қазақстан үшін бұл – ШЫҰ-ны Еуразиядағы қауіпсіздік, сауда және технологиялық ынтымақтастықтың тиімді платформасына айналдыру мүмкіндігі.
