Түркияның телевизия тарихындағы ең танымал саяси-детективтік жобалардың бірі – «Kurtlar Vadisi Pusu» («Көкжалдар мекені: Тұзақ») араға жылдар салып қайтадан құқық қорғау органдарының назарына ілікті, деп хабарлайды Arasha.kz.
Бұл жолы мәселе сериалдың рейтингі немесе экрандағы зорлық-зомбылық туралы емес. Тергеушілерді сериалда көрсетілген кейбір кейіпкерлер, оқиғалар мен символдардың Түркияның кейінгі саяси тарихындағы нақты оқиғалармен сәйкестігі қызықтырып отыр.
Силиври республикалық прокуратурасы бұрынғы Түркия Ұлттық барлау ұйымының – MİT қызметкері Кашиф Козиноғлудың 2011 жылы түрмеде қайтыс болуына байланысты қайта басталған тергеу аясында «Kurtlar Vadisi Pusu» сериалының бірқатар бөлімін арнайы сарапшыларға зерттеуге берді.
Прокуратураға түскен арыз-шағымдар мен жаңадан анықталған деректер негізінде сарапшылар сериалдағы контенттен FETÖ ұйымының пайдасына жасалған насихат, жасырын хабарлама, ұйымдық нұсқау немесе белгілі бір бағыттау белгілерінің бар-жоғын анықтауы тиіс.
Тергеудің басында Кашиф Козиноғлудың өлімі тұр
Оқиғаның түп-тамыры 2011 жылға барып тіреледі. Кашиф Козиноғлу – Түркияның Ұлттық барлау ұйымында қызмет атқарған бұрынғы жоғары лауазымды барлаушы. Ол қамауға алынғаннан кейін Силиври №1 L типті жабық түрмесінде отырған.
2011 жылғы 12 қарашада Козиноғлудың жағдайы күрт нашарлап, Силиври мемлекеттік ауруханасына жеткізіледі. Алайда дәрігерлер оның ауруханаға жеткізілгенге дейін қайтыс болғанын анықтайды.
Ол кезде оқиғаға байланысты камера жазбалары, медициналық құжаттар тексеріліп, түрме қызметкерлері, жандармерия, медицина қызметкерлері, камераластары және марқұмның жұбайынан жауап алынған.
2012 жылғы 10 сәуірде прокуратура қылмыстық қудалауды жалғастыруға негіз жоқ деген шешім шығарады.
Осылайша Козиноғлудың өліміне қатысты іс ұзақ жылдар бойы жабық күйінде қалды.
15 жылдан кейін іс неге қайта ашылды?
2026 жылы жағдай күрт өзгерді.
Түркияның Әділет министрі Акын Гүрлектің мәліметінше, іс Faili Meçhul Suçları Araştırma Daire Başkanlığı, яғни ашылмаған қылмыстарды зерттейтін арнайы құрылым тарапынан қайта қаралған.
Нәтижесінде Силиври прокуратурасының материалдары бойынша 2026 жылғы 26 тамызда бұрынғы істі тоқтату туралы шешімнің күші жойылып, тергеу қайта басталды.
Жаңа тергеуге құпиялық режимі енгізіліп, арнайы тергеу тобы құрылды.
Алғашқы кезеңде 2011 жылы түрмеде жұмыс істеген 11 адамға қатысты қылмыстық іс жүргізу шаралары басталды. Олардың оны ұсталған, тағы бір күдіктінің шетелде жүрген FETÖ мүшесі екені анықталған.
Ұсталғандардың біреуі қамауға алынса, қалғандарының бір бөлігі сот бақылауымен босатылды.
Кейін тергеу ауқымы кеңейіп, бір журналист, бір оператор және жеті медицина қызметкерінен тұратын тағы тоғыз адам ұсталды.
Соңғы деректер бойынша, осы іс аясында төрт адам қамауда, тағы 13 күдікті сот бақылауында қалған.
Козиноғлудың нақты неден қайтыс болғанын анықтау үшін прокуратура ерекше қадамға барды.
Силиври прокуратурасының сұрауымен марқұмның денесін қайта зерттеу мақсатында қабірді ашу – эксгумация жүргізілді.
Негізгі мақсат – Козиноғлудың өлімінің нақты себебін анықтау және оның өліміне үшінші тұлғалардың араласу ықтималдығын тексеру.
Бұл қадам істің бұрынғы медициналық қорытындылармен ғана шектелмей, өлім жағдайының толығымен қайта қаралып жатқанын көрсетеді.
Тергеу «Көкжалдар мекеніне» қалай жетті?
Тергеудегі ең қызықты бағыттардың бірі – «Kurtlar Vadisi Pusu» сериалы.
Прокуратураның назарын ең алдымен сериалда көрсетілген «Kazım Kaşifoğlu» – Казым Кашифоғлу есімді кейіпкер аударған.
Тергеу материалдарында бұл кейіпкердің сериалда «Отан сатқыны» ретінде көрсетіліп, кейін өлтірілгені атап өтіледі.
Кейіпкердің аты-жөнінің өзі нақты өмірдегі Kaşif Kozinoğlu – Кашиф Козиноғлу есімімен ұқсас.
Дәл осы сәйкестік қазір сарапшылар зерттейтін негізгі мәселелердің біріне айналып отыр.
Алайда мұнда бір нәрсені нақты ажырату қажет: прокуратура әзірге сериалдағы кейіпкер нақты Козиноғлуды бейнелеген деген қорытынды жасаған жоқ. Бұл – тексеріліп жатқан болжамдардың бірі ғана.
«FG» әріптері нені білдіреді?
Прокуратура назар аударған екінші деталь одан да қызық.
Сериалдың кейбір эпизодтарында көрсетілген автомобильдердің мемлекеттік нөмірлерінде «FG» әріптері кездеседі.
Тергеу органдарына түскен арыздарда бұл әріптердің Fethullah Gülen – Фетхуллах Гүленнің аты-жөнінің алғашқы әріптері болуы мүмкін деген болжам айтылған.
Осыған байланысты сарапшылар сериалдың әр эпизодын контекст бойынша зерттеп, мұндай белгілер кездейсоқ реквизит пе, әлде белгілі бір мағынаға ие символ ма – соны анықтауға тиіс.
Бұл жерде де «FG – міндетті түрде Гүленнің белгісі» деген ресми шешім жоқ. Қазіргі уақытта ол тек тексеріліп жатқан версия.
Сериалда жасырын хабарламалар болған ба?
Тергеудің үшінші бағыты бұдан да кең.
Сарапшылар «Kurtlar Vadisi Pusu» сериалының белгілі бір бөлімдерінде:
FETÖ пайдасына насихат;
жасырын немесе астарлы хабарлама;
ұйымдық нұсқау;
қоғамдық пікірді белгілі бір бағытқа бұруға арналған контент
болған-болмағанын зерттемек.
Яғни сараптама тек бір кейіпкермен немесе бір автомобиль нөмірімен шектелмейді.
Сериалдағы сюжет, диалог, кейіпкерлер, символдар мен саяси оқиғалардың экранда берілу тәсілі кешенді түрде қарастырылуы мүмкін.
Силиври прокуратурасы бұл сараптаманың мақсаты – айтылған айыптауларды нақтылау екенін атап өткен. Тергеудің жалғасып жатқаны да ресми түрде хабарланды. Сценаристер прокуратураға шақырылды
Сериалға қатысты сұрақтар туындағаннан кейін оның негізгі сценаристері де прокуратураға шақырылған.
Raci Şaşmaz, Bahadır Özdener және Cüneyt Aysan 14 қыркүйекте Силиври сот ғимаратына барып жауап берді.
Маңыздысы – олар тергеуге күдікті ретінде емес, «bilgi sahibi» – іс бойынша мәліметі бар адамдар ретінде шақырылған.
Яғни қазіргі кезеңде сценаристерге қылмыстық айып тағылғаны туралы ресми мәлімет жоқ.
Тергеуде ерекше назар аударылған жауаптардың бірі – сериалдың сценаристерінің бірі Ражи Шашмаздың мәлімдемесі.
Шашмаздың айтуынша, «Kurtlar Vadisi» қоғамда болып жатқан құбылыстарды экранға бейімдеген.
Оның түсіндіруінше, сериал авторлары ашық дереккөздердегі ақпараттарды пайдаланып, оларды драматургиялық тәсіл арқылы көрерменге жеткізген.
Ол Кашифоғлу кейіпкерінің барлау құрылымдарының ішіндегі қақтығыстарды көрсету үшін жасалғанын, нақты бір адамды бейнелемейтінін айтқан.
Яғни сценаристің позициясы бойынша сериалдағы ұқсастықтар алдын ала алынған құпия ақпаратқа емес, қоғамдық-саяси процестерді бақылауға және ашық деректерді драматургиялық тұрғыдан интерпретациялауға негізделген.
«Kurtlar Vadisi» – жай сериал ма, әлде саяси хроника ма?
Бұл тергеуді ерекше ететін бір фактор бар.
«Kurtlar Vadisi» Түркиядағы қарапайым телехикаялардың бірі болған жоқ.
2000-жылдардың басынан бастап сериал Түркиядағы мемлекеттік құрылымдар, барлау қызметтері, мафия, террорлық ұйымдар, халықаралық саясат және «терең мемлекет» тақырыптарын экранға шығарды.
Сондықтан сериал шыққан жылдары-ақ қоғамда:
«Сценаристер мұндай ақпаратты қайдан алады?» деген сұрақ жиі қойылатын. Кейбір эпизодтардың кейін нақты өмірдегі саяси оқиғалармен ұқсас болып шығуы «сериал болашақты болжап отыр» деген пікірлерді де күшейтті.
Алайда сериал авторлары мұндай тұжырымдарды бірнеше рет жоққа шығарып, сюжеттердің ашық деректер мен қоғамдағы саяси процестер негізінде жасалатынын айтқан.
Қазіргі тергеу осы көп жылдан бері айтылып келген сұрақты алғаш рет құқықтық сараптаманың нысанына айналдырып отыр.
Бұл жерде маңызды құқықтық айырмашылық бар.
Қазір «Kurtlar Vadisi Pusu – FETÖ-ның сериалы болған» деген сот шешімі жоқ.
Сондай-ақ сериал авторлары немесе сценаристері FETÖ-ға жұмыс істеген деген қорытынды да жарияланған жоқ.
Бар болғаны – Козиноғлудың өліміне қатысты қайта ашылған тергеу барысында прокуратураға түскен мәліметтер мен кейбір сәйкестіктерге байланысты сериалдың бірқатар эпизодтарына сараптамалық зерттеу жүргізу туралы шешім қабылданды.
Яғни қазір сөз дәлелденген қылмыс туралы емес, тергеу тексеріп жатқан болжамдар туралы болып отыр.
15 жыл бұрынғы өлім жаңа сұрақтарды ашты
Кашиф Козиноғлу ісінің қайта ашылуы Түркияда тек бір адамның түрмедегі өліміне байланысты тергеу болып қалмай отыр.
Ол бірте-бірте 2010-жылдардың басындағы Түркияның саяси, медиа және қауіпсіздік кеңістігін қайта зерттеуге ұласып барады.
Түрме қызметкерлері мен медицина мамандарынан бастап журналистерге дейінгі адамдардың жауапқа тартылуы, марқұмның қабірінің қайта ашылуы, ал енді елдегі ең танымал саяси сериалдардың бірінің сценарийіне сараптама жасалуы – тергеудің ауқымы кеңейгенін көрсетеді.
Ендігі негізгі сұрақ бірнешеу:
Кашиф Козиноғлу табиғи себеппен қайтыс болды ма?
Оның өліміне басқа адамдардың қатысы бар ма?
Сериалдағы Кашифоғлу кейіпкері мен нақты барлаушының арасындағы ұқсастық кездейсоқ па?
Ал «FG» белгілері қарапайым реквизит пе, әлде саналы түрде енгізілген символ ма?
Бұл сұрақтарға әзірге түпкілікті жауап жоқ.
Оларды енді прокуратура белгілеген сарапшылар мен қайта басталған қылмыстық тергеу анықтауы тиіс.
Бір нәрсе анық: 2011 жылы жабылды деп есептелген Кашиф Козиноғлу ісі 15 жылдан кейін Түркияның ең танымал сериалдарының біріне дейін жетті.
Ал көрермен кезінде көркем сценарий ретінде қабылдаған эпизодтардың бір бөлігі енді сот-сараптамалық зерттеудің материалына айналып отыр.
