Бір кездері заман ағымына қарай Интернеттің, сосын ұялы байланыстың шыққанына қуанып, жаппай игілігімізге пайдалана бастадық. Алайда, осы бір озық технологиялармен қатар түрлі қауіп-қатерлер де өмірімізге дендеп енді. Азаматтар бұл құралдарды тек пайдаланып қана қоймай цифрлық сауаттылығын арттырып отырмаса, әп-сәтте алаяқтарға жем болатынын әлдеқашан түсінді және сақтанып-ақ жатыр. Дегенмен, интернет-алаяқтар да құр қол қусырып қарап отырмай, қармаққа ілудің алуан түрлі әдістерін ойлап табуда.
Осыған орай, елімізде киберқылмыспен күрес қалай жүргізіліп жатыр? Қылмыстың алдын алу, ақпараттандыру, цифрлық сауат пен цифрлық гигиена мәселесі көңіл көншітерлік пе?
Қазіргі таңда қоғамда ең өзекті мәселе алаяқтарға алданып қалу телефонмен ғана шектеліп тұрған жоқ. 2025 жылғы тіркелген деректерге қарасақ, интернет-алаяқтықтың өршімесе азаймағаны байқалады. Алаяқтар әдетте құрбандарын қармаққа түсіру үшін әлеуметтік желілерді торуылдайды, сонымен қатар жасанды интеллект технологияларын да ұтымды пайдаланып жүр. Мәселен, ҚР Ішкі істер министрлігінің мәліметіншеөткен жылы алаяқтар 84,5 млн рет қоңырау шалыпты, яғни қылмыс саны 22 пайызға ұлғайған. Салдарынан 6 миллиард теңге көлемінде залал келген. 27892 интернет-алаяқтық қылмысы тіркеліпті.
Бұдан ел азаматтарының жеке деректері, қаржылық құпияларына айтарлықтай қауіп төнгені байқалады. Құқық қорғау органдары аталған қылмысты құрықтауда бірқатар ведомстволық шаралар қабылдаған. Нәтижесінде өткен жылы 6016 қылмыс анықталды, оның 4357-сі ауыр санаттағы қылмыс. Ал қылмыстық жауапкершілікке 1750 адам тартылған.
Бұл ретте ҚР ІІМ бірінші орынбасары Бауыржан Әленов жүргізілген талдау жұмыстарына қарап, интернет алаяқтарының көбіне полиция, мемлекеттік және банктердің атынан– 8554, хабарландырулар арқылы тауар алушы немесе алдын ала төлем алу –8357, инвестиция жасаймыз деген 3110 деректі анықтағанын атап өтті. Ең сорақысы, осындай қоңыраулардың салдарынан 49 азамат өз пәтерінің ақшасын алаяқтарға аударып берген. Сондай-ақ, Бауыржан Әленовтің айтуынша, тұрғындар алданып қалса да құқық қорғау органдарына кеш жүгінеді дейді.
Айдың, күннің аманында осындай алаяқтарға жем болмас үшін азаматтар қаржылай сауатты болуы қажет. Себебі алаяқтар бір схема жұмыс істемей қалса, орнына жаңасын ойлап табары анық. Сондықтан, цифрлық гигиена өте маңызды. Қазақстанда бұл мәселеге байланысты күмәнді сайттар бұғатталып, киберқадағалау жүйелері күшейтілуде, азаматтарға барынша ескертулер жасалуда. Бұл ретте полициялар ресми айыппұлдардың көбіне тек 1414 нөмірі арқылы келетінін, ал айыппұлдарды egov.kz, qamqor.gov.kz сайттарынан болмаса банктердің мобильді қосымшалары арқылы тексеруге болатынын үнемі ескертуде. Ұялы байланысыңызға келіп түскен күмәнді сілтемелерді ашып көрмеу, жеке деректеріңізді, банк карталарыңызды ешкімге бермеу – қауіпсіздігіңіздің алғышарты.
Еліміздегі «Киберпол» жобасы арқылы 43 миллионнан аса күмәнді байланыс тоқтатылды. Бұл шетелдік қоңырауларды анықтап, бұғаттайтын жүйе. ІІМ киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаментінің дерегінше, шетелге аударылып кетуі мүмкін болған 220 миллион теңге дер кезінде бұғатталған. Өткен жылы жоба аясында 19 миллионнан аса жалған қоңырау анықталып, тосқауыл қойылыпты. Жүз мыңнан аса sim-карта тәркіленген.
Өкініштісі, цифрлық дәуір өркендеуге ғана емес, интернет-алаяқтарға да жол ашты. Бірақ, сақтансаң сақтаймын деген, әрдайым қырағы жүруцифрлық заманның талабы болып қала бермек.
Қаржы пирамидаларына сенетіндер тыйылмай тұр
Елімізде азаматтарды интернет-алаяқтардың шалған қоңырауына, қаржы пирамидаларына сеніп ақшасын аударып қоймауларына, сақ болуға шақырып жатса да, бұл проблема әлі де азаймай отыр.
Күні кеше Қаржы мониторингі агенттігінің төрағасы Жанат Элиманов мемлекет басшысының қабылдауында 17 қаржы пирамидасы жойылғанын мәлімдеді. Бұдан өзге, банктер мен байланыс операторларының атынан арнайы жабдықтармен фишинг хабарландыру тарататын топтардың қызметін әшкереледі.
Айтуынша, 3,7 мың күмәнді сайт пен 22 топ чатын жапқан. Заңсыз схема арқылы дроп-карталармен 13 миллиард теңге айналым жасаған істер анықталды. 14 сотқа дейінгі тергеу-тексеру жұмыстары басталған. Сондай-ақ жалған тұлғаларға рәсімделген 68 мыңнан аса карта бұғатталды. Бұдан бөлек, криптовалютаны заңсыз айырбастап алуға болатын онлайн сервистерге кіретін 483 сілтеме шектелді.
Өткен жылы Қаржылық мониторинг агенттігі ұсынған дерекке сүйенсек, елде интернет-алаяқтыққа қатысты 72 қылмыстық іс аяқталып, 80 азамат жауапқа тартылып, 74 адамға сот үкімі шықты.
Қаржы пирамидасының қоғамға зиянын тигізетін екі тұсы бар, ол экономикалық және әлеуметтік.Олар көбіне инвестициялық компания, трейдинг платформасы немесе өздерін жаңа жоба ретінде таныстырып, оңай олжаға кенелуге шақырады. Сенімге кіру үшін алғашқы қатысушыларға табыс беріп отырады. Уақытша осылайша сенімге кірген пирамидалар соңына қарай қаржыны қалтаға басып, зым-зия жоғалады.
Қазақстанда адамдар мұндай пирамидаларға неліктен оңай жем болуда. Оның себебін, сарапшылар экономикалық жағдаймен байланысты дейді. Азаматтар қосымша табыс іздейді, таныс арқылы сеніп келеді немесе тез байығысы келеді. Тағы бір айтатын жайт, пирамидаға кірген адам айналасындағы таныстарын, туысқандарын тартады. Мамандар мұндай мәселені құқықтық шаралармен шешу жеткіліксіздігін алға тартады. Адамдар қаржы құяр кезде инвестиция туралы, оның пайдасы мен зияны туралы терең зерттеп түсініп алуы керек.
Айтпақшы, өткен жылы ҚР Қылмыстық кодексіне 217-1-бап енгізілді. Онда қаржы және инвестиция жасауға шақыратын пирамидаларды жарнамаласа қылмыстық жауапкершілікке тартылатыны айтылған.
Алаяқтар көбіне адамдардың эмоциясы арқылы асығыс қадам жасауына итермелейді. Сол себепті, азаматтар кез келген сәтте сыни ойлай алуы қажет. Интернет-алаяқтар – цифрлық әлемнің қылмыскерлері. Қазақстан бұл цифрлық індетпен барынша күресіп жатыр, бірақ азаматтардың өзі де сауатты әрі сақ болуы тиіс.
Лудомания- қоғамды іштен ірітіп жатқан жасырын қауіп
Цифрлық әлем дамыған сайын соған сәйкес қауіп-қатердің де түр-түрі күшейді. Интернет-алаяқтардан қалай қорғанамыз деп күресіп жатқанда, бір жағынан лудомандардың да жағадан алып, қоғамды алға емес артқа сүйрейтіні өкінішті.
Ойынқұмарлық – жеке адамның ғана емес, әлеуметтің де жан жарасы. Өйткені, құмар ойындарға тәуелділік бүкіл бір отбасының ойранын шығарып, қаржылық жағдайын ойсырата түседі. Лудомандар тез табыс табуға және көзсіз тәуекелге жиі барады.
Міне осындай сәтте ғаламтордағы түрлі жалған ақпараттар да ойынқұмарларды тарта түседі. Әлеуметтік желі беттеріндегі жылдам ақша табу, ойын ұтысы арқылы ақшаны екі есе көбейтіп алу, құпия санта, жалған интернет дүкендер, инвестиция салуға шақыру, «мың теңгеге айфон ұтып аласыз» деген сынды жылтыраған жарнамалар мен күмәнді сілтемелер – лудомандарды қармағына оңай іліктіреді.
Лудоманияға бейімі бар адам мұндай жылтыраған ақпараттарды тексере бермейді әрі сенгіш болып келеді. Көбіне қаржылық қиындықтан шығудың жолы осы деп ойлайды. Алайда күмәнді ұтыстарға ақшасын салып, алаяқтарға жем болып жатады.
Әлеуметтік желілерде өкінішке қарай бақылау күшейтілмеген. Оның үстіне, қазір қандай да бір жарнамаға қызығушылық танытсаңыз, алгоритм байқайды да алдыңызға сол тектес контенттерді үйіп-төге береді.
Елімізде мынаншалудоманбар деген нақты статистика жоқ. ҚР Мәдениет және спорт вице-министрі Ержан Еркінбаев өткен жылы журналистерге 350 мың қазақстандықтың құмар ойындарымен жүйелі ойнайтынын мәлімдеген болатын. Дегенмен оның бәрі емес, Денсаулық сақтау министрлігінің анықтамасы бойынша 36 мың адам ресми түрде лудомандиагнозымен тіркеуде тұр.
Елімізде лудоманияға қарсы бірқатар бастамалар жүзеге асырылды. Мамандар ойынға тәуелді адамдарға психологиялық көмек пен әлеуметтік қолдау қажеттігін айтады.
Қоғамды іштен әлсіретіп жатқан лудоманияны елемей қоя салудың салдары үлкен мәселеге алып келуі мүмкін. Өткен жылы мемлекет басшысы ойын бизнесі, лудоманияға қатысты заңға қол қойды. Заңда мемқызметкерлерге ойнауға тыйым салды және букмекерлік жарнамаларға, онлайн-казиноларға шектеу қойылды.
